Halina. Dziś już nie ma takich kobiet, Anna Kamińska

Spod pióra Anny Kamińskiej wyszła kolejna, trzecia już, biografia ciekawej kobiety. Po dwóch wcześniejszych ("Wanda" i "Simona") sięgnęłam po "Halinę" jak po pewniaka. Owszem, czyta się dobrze, ale forma, która idealnie pasowała do "Wandy" tu się nie sprawdza, a czytanie kolejny raz podobnie skonstruowanej książki nudzi.

Halina Krüger-Syrokomska nie była postacią kontrowersyjną. Praktycznie wszyscy cytowani w książce, mówią o niej dobrze, więc formuła zestawiania wypowiedzi kolejnych osób niczego nowego do tej opowieści nie wnosi. Powtarzają się opowieści o tym jak klęła, paliła i jak uczciwą i godną zaufania była osobą.

Wszystko, co mogłoby wzbudzać kontrowersje zostało przemilczane. Biografka Haliny Krüger gładko ślizga się po niewygodnych tematach. Zbyt pobieżnie traktuje wiele istotnych kwestii: stosunek do przybranych rodziców i prawdziwej rodziny, która przetrwała wojnę, "ucieczki" w góry, historie z Kurnika, konflikt z Wandą Rutkiewicz i przynależność obojga Syrokomskich do PZPR. Każda z nich mogłaby być ciekawa dla czytelnika. Już sam Kurnik otwierał ogromne możliwości sportretowania wielu tamtejszych taterników, a głośny konflikt pomiędzy Wandą Rutkiewicz a Haliną mógłby wręcz stanowić osobną opowieść. Kamińska postawiła jednak na wybielanie swojej bohaterki, zapewne w imię sympatii, która jest w całej książce widoczna. O tym, że sporo przemilczała sama pisze w PS, kończącym książę i "adresowanym" do tytułowej bohaterki. Przy tym sporo tu też wypowiedzi "himalaistów", którzy chyba zastrzegli sobie anonimowość, bo tylko tak są niektórzy z nich przedstawiani. Kim zatem są wszyscy ci, których tak właśnie przedstawiono? I dlaczego chcieli zachować anonimowość?

Halina Krüger-Syrokomska niewątpliwie była gwiazdą wspinaczki. Bez osiągnięć i ogromnego doświadczenia nie miałaby szans na wyjazd w 1982 roku z wyprawą na K2. Ile z tego widać w książce? Niewiele: jest historia pierwszego kobiecego przejścia południową ścianą Zamarłej Turni, pokonanie Filaru Trolli (razem z Rutkiewicz), pobieżnie Pamir i Alpy, wyprawa na Gasherbrumy II i III i samo K2. A gdzie reszta?

To niestety nie koniec mankamentów. Większość zdjęć podpisano mniej więcej tak: "Polscy wspinacze w Alpach". Kto jest na tych zdjęciach? Poza tym błędy w pisowni nazw geograficznych, oznaczeń tras, a nawet nazw własnych. Przecież Kurnik, to nie to samo co kurnik, bo ten drugi jest nie bazą wspinaczy, a po prostu kurzym domkiem z grzędami. I na koniec: okropna okładka, gdzie świetne zdjęcie spaskudzono koszmarnymi, żółtymi dodatkami. Rażą znacznie bardziej niż równie brzydka niebieska góra na okładce wcześniejszej "Wandy". 

Autor: Anna Kamińska
Tytuł: Halina. Dziś już nie ma takich kobiet
Wydawnictwo: Wydawnictwo Literackie
Data wydania: 5 czerwca 2019

Asymetria, Lisa Halliday

Na początku był skandal, który oczywiście pomógł wypromować "Asymetrię", jednak sam skandal to za mało, by książka mogła trafić na listę 10 najważniejszych książek według "Time" i "New York Times" jak ta.

"Asymetria" Lisy Halliday to dwie współczesne historie. Pierwsza, "Głupota" to historia romansu Mary-Alice i Ezry Blezera. Ona jest dwudziestoparoletnią  redaktorką, a on znanym pisarzem, który wydaje dokładnie w tym wydawnictwie, w którym ona pracuje. Już samo to nie wróży dobrze tej historii, na domiar złego "razem mają 97 lat". Asymetryczne jest tu wszystko, nie tylko wiek, zawodowy dorobek, sława i finanse. Znacznie ciekawszą kwestią jest przesuwanie granicy tej asymetrii. Początkowo to Blezer dyktuje warunki, z czasem jednak staje się coraz bardziej od kobiety zależny i coraz częściej musi prosić o pomoc. Banalny układ: mentor i uczennica? Też nie. Mary-Alice nie zamierza ufać dobrym radom i rezygnować z pisania o rzeczach wielkich i wielkich problemach współczesnego świata. Dowodzi tego druga opowieść - "Szaleństwo", która rozpoczyna się nagle, niemal w pół słowa przerywając wcześniejszą historię. 

"Szaleństwo" to historia Amara, Amerykanina irackiego pochodzenia, który zostaje zatrzymany, jako zagrażający Wielkiej Brytanii, na londyńskim lotnisku. Absurdalna procedura kontrolna, gdyby nie to, że tak realistycznie przedstawiona i bliska prawdy, mogłaby (i może powinna) kojarzyć się ze światem Kafki. Jednak już losy Amara i jego rodziny ujawniają kolejną asymetrię: spokojnego, sytego świata Zachodu i ogarniętego wojną Bliskiego Wschodu. To, co dla jednych jest tylko telewizyjną relacją w zadziwiającym, nienaturalnym kolorze, dla drugich jest realnym życiem, którego nie sposób ani przewidzieć, ani tym bardziej zaplanować. Także szaleństwo kończy w najbardziej zaskakującym momencie, dokładnie wtedy, kiedy zwykle powieść na dobre się zaczyna, ale kończy się wtedy kiedy wszystko, co naprawdę istotne czytelnik już wie.

Obie części spaja część trzecia - "Domyślenie", utrzymana w jeszcze innej formie niż dwie wcześniejsze. "Domyślenie" to fikcyjny radiowy wywiad z Ezrą Blezem z serii audycji, których słuchał Amar. I to "domyślenie" właśnie autorka pozostawia czytelnikowi. Dopowiedzenia, puenty nie będzie. 

"Asymertia" to też powieść o Literaturze, właśnie tej pisanej wielką literą, w przeciwieństwie do pseudoliterackiego śmiecia, beztrosko porzucanego np. na lotniskach. Dla pisarza i czytelnika książka to okazja do przełamania "ponurego losu bycia zawsze jedną i tą samą osobą", okazja do przeżycia i zrozumienia tego drugiego. Halliday utkała swoją powieść w dużej mierze z cytatów.  Uczyniła to jednak tak subtelnie, że fragmenty Camusa, Primo Leviego, Mandelsztama, czy audycji radiowych składają się w spójną całość o świecie. 

A skandal, który wywołała powieść? Pierwowzorem Ezry Blezera jest nieżyjący już Philip Roth, który publikował w wydawnictwie, w którym redaktorką była właśnie Lisa Halliday. To Rothowi przepowiadano Nobla, którego w końcu nigdy nie dostał, a zmarł w maju 2018 r., i jego dotyczą o wyczekiwaniu na tę nagrodę.

Autor: Lisa Halliday
Tytuł: Asymetria
Tłumaczenie: Maciej Świerkocki
Wydawnictwo: Wydawnictwo Literackie
Rok wydania: 2019

Dziecię Boże, Cormac McCarthy

"Dziecię boże, stworzone (...) na wzór i podobieństwo twoje."

To "dziecię boże" to Lester Ballard, ma 27 lat i wraca z więzienia po odsiadce za gwałt, którego nie było. I wraca donikąd. Nie ma domu, nikt na niego nie czeka. Jest samotny, skrzywdzony i odrzucony przez ludzi. Lester jest jak zwierzę, żyje poza prawem, poza społeczeństwem, w lesie.

Ballard jest tak dobrze dostosowany do dzikiego świata, że jego obecność i sposób życia jest dla czytelnika czymś najzupełniej oczywistym, a to, że z jego perspektywy, jego oczyma  oglądamy świat, także jego piękno sytuuje nas niebezpiecznie blisko mordercy. Bardzo łatwo w życie Lestera się wczuć i je zrozumieć, a stąd już tylko krok do akceptacji jego zachowań. Ballard zabijanie odkrywa właściwie przypadkiem, ale to właśnie zabijanie staje się sensem jego życia, chociaż nie jedynym. Jego życie to w równej mierze krew jak i rozkosz obcowania z pięknem natury, przyjemność oglądania gwiazd i słuchania śpiewu rudzików. Jego obecność to wręcz zagłada amerykańskiego mitu Boga, rodziny i honoru. I chociaż z płonącego domu wynosi swoje pluszowe misie, jedyny sygnał, że potrzebuje ciepła i normalności, jest zaprzeczeniem szeryfa Bella z "To nie jest kraj dla starych ludzi" i jego systemu wartości.

McCarthy nie sili się na psychologizowanie bohatera. Opis jest przejrzysty, pozbawiony prób objaśniania dlaczego jest tak, a nie inaczej i nawet morderstwa opisywane są beznamiętnie. To czyste działanie, chłodno uchwycony czyn. Właśnie język sprawia, że "Dziecię Boże" stale trzyma czytelnika w napięciu. Nerwowe krótkie zdania i równoważniki zdań, skrajny minimalizm zderzony z urodą dzikiego świata wyzwalają szczególne napięcie. Zderzenie brutalności i piękna oddane w ten sposób wprowadza w dziwny, gorączkowy trans.

Autor: Cormac McCarthy
Tytuł: Dziecię Boże
Tłumaczenie: Anna Kołyszko
Wydawnictwo: Wydawnictwo Literackie
Data wydania: 2009

Kiedy zapada mrok, Jaume Cabre

"Kiedy zapada mrok" to 13 opowiadań, o których Cabre pisze w posłowiu, że wybrał je do tego zbioru spośród wielu, które pisał w różnych okresach. Wszystkie utwory łączy motyw śmierci i morderstwa, więc łączą się w spójną całość, a jednak czegoś tu brak. Równocześnie dominujący temat ujednolica wszystkie te opowiadania tak dalece, że są całkiem miałkie, nijakie i przewidywalne. 

Choć wszystkie dotyczą śmierci, nie są kryminałami, a mordercę znamy od początku. Cabre postawił na analizę postaci mordercy. Docieka przyczyn zabójstwa i tego, co powoduje, że zwyczajny człowiek staje się zabójcą. Cabre wydobywa ciemne strony ludzkiej natury: zawiść, małostkowość, mściwość. Na jaw wychodzą skrywane lęki, nienawiść i chęć wymierzenia "sprawiedliości". Wszystko to prowadzi do wybuchu - zbrodni. Niestety wszystko to jest zbyt oczywiste.

Cabre przyzwyczaił czytelników do gier. Zwykle wplata w swoje opowieści malarstwo i muzykę i aluzje do własnych utworów. Tu wykorzystał autoportret Sary Voltes-Epstein (z "Wyznaję") i motyw wnikania do obrazu Jeana-Francoisa Milleta. Ten ostatni zresztą wykorzystany kilkakrotnie, w zasadzie zawsze, kiedy ktoś „La paysanne” ogląda, co znowu błyskawicznie staje się chwytem ogranym i aż nazbyt przewidywalnym.

Także język "Kiedy zapada mrok" może rozczarować. Wprawdzie zostaje on dostosowany do poziomu bohaterów konkretnych opowiadań, co ma swoje uzasadnienie, ale przy okazji Cabre zgubił swoją frazę i rytm. Język tego zbioru jest wyraźnie uboższy, a odejście od niezwykłej narracji wcześniejszych książek autora i brak stylistycznej swady pozostawia niedosyt.

"Kiedy zapada mrok" czyta się aż za lekko. Kolejne opowiadania są tak podobne tematycznie, że zlewają się w jedno i już po chwili trudno którekolwiek odtworzyć w pamięci. Nie ułatwiają zadania także banalne puenty, a jedyną przyjemność czytelniczą czerpać można z tych opowiadań, gdzie pojawia się gra intryg pomiędzy bohaterami. Tyle, że tych opowiadań tu najmniej. 

Autor: Jaume Cabre
Tytuł: Kiedy zapada mrok
Tłumaczenie: Anna Sawicka
Wydawnictwo: Marginesy
Rok wydania: 15 maja2019

W ciemność, Cormac McCarthy

"W ciemność" to druga powieść McCarthy'ego (z 1968 r.) i pierwsza powieść drogi. 

W drodze jest rodzeństwo, ale wędrują osobno. Rinthy szuka własnego dziecka, które w lesie pozostawił jej brat, a Culla szuka siostry. Wcześniej żyli razem w walącej się chałupie gdzieś wśród lasów, ale oszustwo brata ich rozdzieliło. Nigdzie nie mogą zagrzać miejsca, a świat ludzi, których spotykają po drodze to świat groźny. Ludźmi rządzą najniższe instynkty, a nieliczne przyjazne gesty spotykają tylko dziewczynę. Culla dźwiga brzemię mordercy, więc aura, która go otacza nie wzbudza niczyjego zaufania. W ślad za chłopakiem podąża trzech innych wędrowców, są niemal jak trzej jeźdźcy z Apokalipsy. Ich drogi w końcu się skrzyżują w straszliwym, krwawym finale.

W tej powieści uśmiecha się jedynie ślepiec w drodze na moczary. On jeden nie widzi ani zagrożenia, ani wszechobecnego zła.

"W ciemność" to wielkie oskarżenie cywilizacji zbudowanej na przemocy i egoizmie. Ta "cywilizacja" to wielkie oszustwo, jedyne co ofiarowuje ludziom to groza i nieustający strach przed obecnością innych ludzi. Porozumienie? Jedynie kalekie, niezręczne, w pół słowa urwane rozmowy.

Autor: Cormac McCarthy
Tytuł: W ciemność
Tłumaczenie: Maciej Świerkocki
Wydawnictwo: Wydawnictwo Literackie
Data wydania: 2011