Początki, Carl Frode Tiller

Właściwie już pierwsza odsłona, pierwszy rozdział książki ogłusza czytelnika, jest jak precyzyjnie zadany cios. Tej precyzji zadawania ciosów nie zabraknie do samego końca. 

Historia rozpoczyna się w szpitalnej sali, gdy główny bohater umiera, tak naprawdę historia zaczyna się więc od końca, a w serii retrospekcji poznajemy życie mężczyzny. Chwyt cofania się w czasie nie jest oczywiście w literaturze niczym nowym i choć tu ma mocne podstawy - Terje cofa się w czasie bo umiera- nie w nim tkwi siła powieści, a w precyzji prezentowanych obrazów z różnych okresów życia bohatera.

Już pierwsza scena, gdy przy szpitalnym łóżku umierającego kłócą się matka i siostra, zapowiada, że nic tu nie będzie normalne, lekkie i przyjemne. Relacja kobiet jest skomplikowana,  a ich charaktery od pierwszych słów doskonale zarysowane. Kolejne sceny tylko uzupełniają obraz. Cofamy się w czasie o dzień, miesiąc, rok, czasem kilka lat, ale każdy z tych momentów jest pełen okrucieństwa, każde słowo rani. Im bardziej cofamy się w czasie, tym pełniejszy jest obraz psychicznej destrukcji Terjego i jego rodziny. Psychologiczne portrety postaci są drobiazgowo dopracowane, kolejne sceny, z mistrzowskimi dialogami jaskrawo ukazują spustoszenie osobowości Terjego i jej źródła.

"Początki" są bolesnym obrazem dysfunkcyjnej rodziny, odrzucenia i konsekwencji, jakie to z sobą niesie. Terjego nie da się lubić. Jego oschłość i gryząca ironia maskują rzeczywiste emocje, które wprawdzie potrafi ukrywać, ale nie umie sobie z nimi radzić. Jedynym wytchnieniem jest dla niego natura, jednak nawet przyroda, którą ratuje nie ma wystarczających mocy uzdrowicielskich, by go uratować. Daje jedynie chwilowe ukojenie, także czytelnikowi, którego powieść stopniowo truje i doprowadza do przygnębienia, niszcząc spokój. Praca daje Terjemu wytchnienie, jednak kiedy i ta część życia przyniesie bohaterowi rozgoryczenie pozostanie mu już tylko dojmujący ból, prowadzący do autodestrukcji. Walka z demonami przeszłości  jest przegrana.

Proza Tillera jest bardzo precyzyjna. Surowa i bezlitosna dla odbiorcy. Nęka i rujnuje psychikę. Wymaga wysiłku, przełamania się, dokonania wręcz gwałtu na własnej psychice tak jest emocjonalnie trudna. "Początki" to wielka powieść obyczajowa i zarazem genialny dramat psychologiczny.

Autor: Carl Frode Tiller
Tytuł: Początki
Tłumaczenie: Katarzyna Tunkiel
Wydawnictwo: Wydawnictwo Poznańskie
Data wydania: 2019

Magnes, Lars Saabye Christensen

"Magnes" jest czwartą wydaną przez Wydawnictwo Literackie powieścią Chrisensena. Najnowszą, choć wydaną niemal chwilę po polskim tłumaczeniu jego młodzieńczych "Beatlesów". 

Jak bardzo różni się od poprzednich? Także w "Magnesie" wracają stale zajmujące norweskiego pisarza tematy - dojrzewanie, samotność, upływ czasu i zmiany historyczne, sztuka i jej wpływ na życie. Tym razem jednak obok głównego bohatera pojawia się "główny narrator" - wyjątkowo wyrazisty, celny komentator wydarzeń i wrażeń, pozwalający sobie na wtrącenia -eseje, dotyczące najistotniejszych tematów, zwłaszcza sztuki, bo ta zajmuje w życiu bohaterów pierwsze miejsce.

Jokum Jokumsen to nieśmiały, zakompleksiony i wycofany człowiek, niezdolny do podejmowania jakichkolwiek decyzji i zwykle pozostawiający je innym. Ponadprzeciętnie wysoki i nieporadny Jokum rozczula, szczególnie kiedy marzy o tym, by się nie wyróżniać. Równocześnie ten sam człowiek, który chciał być pisarzem i marzył o wzniosłości stał się światowej sławy fotografem codzienności. Jego sztuka, kształtowana pod wpływem jego żony Synne Sagner, daleka jest jednak od powagi Jokuma, który zupełnie nie rozumie żartów i od wzniosłości, o której marzył. Dla niego i życie, i sztuka są źródłem niespełnienia. 

Synne - żona i kuratorka robi z Jokuma artystę, kształtuje go, może nawet łamie, z czasem stając się też obiektem sztuki, co z kolei staje się przyczyną konfliktu pomiędzy nimi. Nie tylko wolność twórcza i odpowiedzialność twórcy są tematami ich artystycznych dyskusji. Gdy jedno twierdzi, że wszystko było już wcześniej, więc nie ma niczego nowego, drugie uważa, że: "Wszystko cały czas staje się nowe. Dlatego trzeba cały czas pisać, komponować, malować, grać i fotografować." Trzeba starać się uchwycić przemiany. Dla Jokuma, który uważa sie za rzemieślnika, granica między sztuką a rzemiosłem jest nieuchwytna. Nie akceptuje ingerowania w obraz: "to co podobne, nie jest prawdziwe." Jeśli więc artystyczna kreacja kłamie, to po co w ogóle istnieje sztuka? Żeby odwzorować świat?

Jokum jest zawsze nieprzystosowany i anachroniczny, zawsze krok z tyłu. W połowie lat 70. jest głęboko zanurzony w egzystencjalizmie, lewicuje i jest przy tym niezdolny do rzeczywistych działań i przyłączenia się do którejś z grup. A później jest przerażony kolorową fotografią i telefonami komórkowymi w każdej kieszeni. Zmiany, które niesie czas odbiera jako zagrożenie. Groźny jest pośpiech i utrata prywatności (którą zresztą w imię sztuki odebrał żonie). Jednak i Jokum jest w ruchu, stale w ruchu, ale zmienia się we własnym rytmie. Może dlatego nie domyka zadań i nie domyka życia. Opowieść o nim także jest niedomknięta, sugeruje, że może być i inne zakończenie historii.

Autor: Lars Saabye Christensen
Tytuł: Magnes
Tłumaczenie: Iwona Zimnicka
Wydawnictwo: Wydawnictwo Literackie
Data wydania:  2018

Beatlesi, Lars Saabye Christensen

"Beatlesi"- tytuł może zmylić, choć nie jest to książka o czwórce z Liverpoolu, a o czwórce z Oslo. Beatlesi odgrywają jednak w powieści niebagatelną rolę. Tytuły ich piosenek są tytułami rozdziałów, a teksty "The Beatles" współgrają z emocjami bohaterów Christensena, którzy utożsamiają się ze sławnymi muzykami, a pogłoska o rozpadzie zespołu stawia nawet pod znakiem zapytania ich przyjaźń. 

Ole, Seb, Kim i Gunar dorastają w atmosferze tej muzyki, w latach 60., kiedy szaleństwo dotyczące zespołu ogarnęło cały świat, a każdy dzieciak marzył by być beatlesem. W ciągu siedmiu lat, w których rozgrywa się akcja powieści wiele się zmienia. Nie tylko dorastają bohaterowie, których poznajemy jako dzieci, to też czas przemian kulturowych, wojny w Wietnamie, protestów przeciw EWG i ruchów społecznych. Pierwsze prywatki, pijatyki i narkotyki idą w parze z pierwszymi miłościami i miłosnymi zawodami.
Christensen opisuje zwykłe życie, nie ma tu szaleńczych przygód, pościgów i nagłych zwrotów akcji. Ponad siedmiuset stronicowa książka to niespieszna powieść obyczajowa, pełna detali powieść inicjacyjna o kształtowaniu osobowości. Życie to mozaika. Składają się na nią wpływy rodziny i środowiska, kultura i polityka. W "Beatlesach" jest to wszystko, przesiane przez pamięć opowiadającego historię Kima.

Mimo braku znaczących przełomowych wydarzeń, książka od pierwszej do ostatniej strony przykuwa uwagę. Nie sposób przy tym jej streścić, jest zbyt głęboka i wielowątkowa. Spłyci ją każdy opis.

Autor: Lars Saabye Christensen
Tytuł: Beatlesi
Tłumaczenie: Iwona Zimnicka
Wydawnictwo: Wydawnictwo Literackie
Data wydania: 2016

Błękit, Maja Lunde

"Błękit" to druga książka M. Lunde. Pierwsza- "Historia pszczół"- zyskała światowy rozgłos i zbierała zasłużone pochwały. "Błękit" jest drugim tomem cyklu, zapoczątkowanego właśnie "Historią pszczół". Obie powieści łączy ekologia, temat dewastacji środowiska i zmiany klimatu, nie wracają jednak bohaterowie poprzedniej części, a i do klasy poprzedniej powieści Norweżki "Błękitowi" daleko. 

Wydarzenia rozgrywają się w dwu planach czasowych: w 2017 roku w Norwegii i na południu Francji w 2041 roku, więc ledwie 24 lata później. W ciągu tych 24 lat zmieniło się jednak wiele, większa część świata ogarniętego suszą nie nadaje się do życia, co jest przyczyną masowych migracji.
O 2041 roku opowiada David, który uciekając zgubił żonę i maleńkiego synka. Czas spędza głównie z córką Lou, którą stara się chronić, jednak ich rozmowy i zabawy niewiele wnoszą do powieści. Ani zabawa w deszcz, ani w żeglowanie nie wzbudza większych emocji czytelnika. Drugą narratorką jest Signe. Wydarzenia, o których opowiada kobieta poprzedzają katastrofę. Walka o ochronę środowiska nie przyniosła efektów. Rzeki przestały być źródłem życia, stały się tyko "nośnikiem energii" dla elektrowni. Niewielu to obchodzi, istotne są doraźne korzyści, a młodych interesują tylko nowe gry i coraz nowocześniejsze telefony. Do tego sloganu zresztą ograniczyła Lunde konflikt pokoleń, poza kilkukrotnym powtórzeniem tego frazesu konfliktu nie widać. Konflikt matki i córki to tylko echo konfliktu rodziców. W opowieści Signe mieszają się wydarzenia z 2017 roku  i wspomnienia z młodości kobiety. Jednak nawet to, nie dodaje jej życia.
Bohaterowie są papierowi, a niemal sielankowe zakończenia obu wątków rażą sztucznością.

Dobre czytadło, ale ani wielkiej literatury (zresztą z błędami gramatycznymi w odmianie przez przypadki - biernik nie jest tożsamy z dopełniaczem, jak się niektórym wydaje), ani głębi psychologii lepiej się nie spodziewać.

Autor: Maja Lunde
Tytuł: Błękit
Tłumaczenie: Anna Marciniakówna
Wydawnictwo: Wydawnictwo Literackie
Data wydania: 6 czerwca 2018

Ptaki, Tarjei Vesaas

 

Nieczęsto zdarza mi się o powieści pisać: arcydzieło. W przypadku "Ptaków" Vesaasa nie mam cienia wątpliwości. Arcydzieło. 

 

Mattis, główny bohater "Ptaków" jest dla otoczenia tylko wiejskim głupkiem, "Pomylonym", jak o nim mówią. Pozornie ociężały umysłowo, dobiegający czterdziestki mężczyzna jest niezwykle wrażliwy na urodę świata, na przyrodę wśród której żyje. Najdrobniejsze przejawy piękna wprawiają go w zachwyt, a zdarzenia dla innych błahe dla niego stają wydarzeniami o kolosalnym znaczeniu, wymagającymi gruntownego przemyślenia. Mattis obserwuje świat i przeżywa go intensywnie, równocześnie szukając drogi porozumienia z nim (pisze listy do słonki), bo mimo obecności siostry - Hege, jest bardzo samotny. Jest odizolowany od świata, a bywa, że i od siebie (scena z lustrem). Dla ludzi jest jedynie "Pomylonym", więc każdy kontakt z ludźmi analizuje, a przejawy zrozumienia są dla niego wydarzeniem takiej rangi, że jeszcze długo żyje wspomnieniami.

Mattis jest przy tym niezdolny do pracy zarobkowej, widzi i słyszy więcej, zalewa go ogromna ilość wrażeń i doznań, więc nadmiar myśli plącze mu ręce. Na dom i utrzymanie obojga pracuje więc czterdziestoletnia, równie samotna jak brat, Hege. Sytuacja zmienia się jednak, gdy w życie Hege pojawia się drwal Jörgen.

Bohaterów poznajemy w krótkich, wyrazistych scenach z ich codziennego życia. Doskonałe dialogi łączą się z 3 osobową narracją. Wszechwiedzący narrator oddaje jednak nawet najsubtelniejsze przejawy emocji głównego bohatera, zna też jego uczucia i myśli i "zdaje z nich relację" w mowie pozornie zależnej. Nie jest to jednak książka przegadana. "Ptaki" to świadectwo ogromnej wrażliwości pisarza i wnikliwe studium samotności.

Autor: Tarjei Vesaas
Tytuł: Ptaki
Tłumaczenie: Beata Hłasko
Wydawnictwo: Wydawnictwo Poznańskie
Data wydania: 1974