Aleja Narodowa, Jaroslav Rudis

Aleja Narodowa jest dla Czechów tym, czym dla nas jest Stocznia Gdańska, to tam zaczęła się aksamitna rewolucja i oczywiście byli tam wszyscy, jeżeli nie wszyscy Czesi, to wszyscy prażanie. 

Vandam, bohater Rudiša, oczywiście też, mało tego - to on zadał pierwszy cios, od którego wszystko się zaczęło.

Vandam uwielbia filmowego Vandama, stąd ten pseudonim, ćwiczy, robi 200 pompek, bo siła jest ważna. Vandam nie może być słaby, miękki i przewrażliwiony, bo to niemęskie, a on jest prawdziwym facetem. Ceni też dobrą "ręczną robotę" czyli mordobicie i chętnie udziela takich "lekcji o życiu" starannie dobierając przeciwników. Takich rad dotyczących siły, ćwiczeń i charakteru udziela w myślach swojemu nastoletniemu synowi. W myślach, bo po pierwsze książka ma formę monologu, po drugie Vandam nie ma kontaktu z synem jako kryminalista po wyroku. 

Kim zatem jest Vandam? Nie, Vandam nie jest "naziolem", jemu nie przeszkadzają inni o ile "nie robią syfu", a jeżeli robią dostają "lekcję o życiu", bo cierpliwość ma swoje granice. Nie, Vandam jest czeskim patriotą i bił się za ojczyznę, choć nie wiadomo w końcu po której stronie barykady stał na Alei Narodowej, bo mimo swojej siły czasem przegrywa i wtedy szybko zmienia "zeznania".
Granica pomiędzy patriotyzmem a nacjonalizmem jest cienka. Rudiš pyta czy umiłowanie porządku, kult siły, "rzymskie pozdrowienia" i autokreacja na pokaz to już nacjonalizm. Jeżeli dochodzi do tego brak tolerancji i szukanie pretekstów do  "ręcznej roboty" i udzielania "lekcji o życiu"...

Manifest Rudiša to też rozprawa z Czechami. "Aleja... " to kondensat czeskich lęków, wręcz fobii, uprzedzeń i nadziei, których wyrazicielem jest Vandam. A sami Czesi są zdaniem autora jak główny bohater jego książki: nijacy i zmienni, zwłaszcza kiedy muszą wybierać. Z tego wszystkiego kpi Rudis, ale to gorzka ironia.

„Czech pokonał Czecha. Spoko. Nie pierwszy, nie ostatni raz. Czesi są mądrzy. Nie mówię, przemądrzali, tylko mądrzy. I tak w kółko. Jesteśmy rozerwani na pół. Jesteśmy Europejczykami. Jesteśmy Antyeuropejczykami. Jesteśmy wkurwieni. Szczerzymy się. Jesteśmy rozgoryczonymi patriotami. Jesteśmy lewakami. Nie chodzimy do kościoła. Ale wierzymy w świętego Mikołaja. Zawsze jesteśmy gdzieś tylko do połowy.”

Autor: Jaroslav Rudiš
Tytuł: Aleja Narodowa
Tłumaczenie: Katarzyna Dudzic-Grabińska
Wydawnictwo: Książkowe klimaty
Data wydania: 2016

Koniec punku w Helsinkach, Jaroslav Rudiš

„(…) przy tym historia wesoła,
a ogromnie przez to smutna”.
Wesele, S. Wyspiański

Helsinki Rudiša to bar, ostatni, gdzie można palić, gdzie zamiast rozbudowanej karty dań jest szeroki wybór alkoholi i zakaz wprowadzania dziecięcych wózków. Miasto, w którym ten bar się znajduje nie zostało bliżej określone, wiemy jedynie, że jest to spore miasto (z dobrze rozbudowaną siecią tramwajową) w dawnym NRD. Po zjednoczeniu Niemiec miasto przechodzi gruntowną modernizację, co dla wielu jest wstrząsem. W każdym razie stare odchodzi, a ostatnim bastionem starych czasów, czasów buntu są właśnie Helsinki. Do baru ściąga całe pokolenie, oryginałowie i życiowi rozbitkowie, banda nieudaczników, żyjąca ideałami swojej bujnej młodości i niezdolna do przystosowania się do zmian. Dawne nawyki stopniowo zmieniają się w obsesje i szaleństwo, a rozmowy krążą stale wokół tych samych tematów. Wszyscy żałują zmarnowanej młodości, zaprzepaszczonych szans, a żal zmienia się najpierw w rezygnację, a później w cichą, niewypowiedzianą rozpacz. Bar Olego upada, bo drży świat, dosłownie i w przenośni. Upada, kiedy upada komunizm. Kończy się też punk - symbol buntu, opozycji, walki z komuną, symbol oryginalności.
Właściciel baru Helsinki - Ole, to dawny punk, buntownik, założyciel kapeli Automat, któremu właściwie nic się w życiu nie udało, tak dalece, że niemal rezygnuje z życia. Jest nieszczęśliwy, rozczarowany sobą i życiem, apatyczny, wręcz całkowicie zobojętniały na wszystko. Brzmi dramatycznie? To zdumiewające, ale w rzeczywistości Rudiš stworzył pogodną książkę o smutku.

W główną narrację wtrącono dwa pamiętniki, Nancy - nastoletniej puncurki z czeskiego Jesu i nastoletniej córki Olego. Pamiętnik córki Olego, która nie utrzymuje kontaktów z ojcem, to kwintesencja rozczarowania nowymi czasami, rozbuchanym konsumpcjonizmem, o którym stare pokolenie marzyło. Dziewczyna nowy porządek widzi jako wielką mistyfikację, świat kreowany w photoshopie, podczas gdy w starym nawet filmy porno obywały się bez retuszu.
Drugi pamiętnik, pamiętnik Nancy jest żywy, pisany na gorąco, boleśnie szczery i obfitujący w slangowe wyrażenia. Całkowicie ignorując zasady pisowni Nancy pisze o buncie, seksie, miłości. Szczerość i naiwność nastoletniej Czeszki niemieckiego pochodzenia jest rozbrajająca i przerażająca. Obraz komunistycznej Czechosłowacji do wesołych jednak nie należy. To, co przede wszystkim obowiązuje to typowo komunistyczny nakaz podporządkowania się i zakaz bycia w jakikolwiek sposób oryginalnym. Małomiasteczkowa społeczność Jesu tępi puków, bo ci zbytnio się wyróżniają. Punk i muzyka są właśnie wyrazem buntu i wolności, choć Nancy stale doskwiera poczucie beznadziejności. Jej "no future", powtarzane stale potwierdza na innym planie los Olego.

Wszystkie trzy opowieści splatają się nie tylko na planie wydarzeń, także w sferze tematu i nastroju. "Koniec punku w Helsinkach" to książka nostalgiczna, smutna i pogodna. Ot, paradoks Rudiša.

 
Autor: Jaroslav Rudiš
Tytuł: Koniec punku w Helsinkach
Tłumaczenie: Joanna Janowicz
Wydawnictwo: Książkowe Klimaty
Data wydania: 2013

Historia światła, Jan Nemec

"Historia światła" Jana Němca to "biograficzny fresk, obejmujący niemal pół wieku życia czeskiego fotografa" Františka Drtikola. Ale zacytować z okładki: "biograficzny fresk", to nic nie powiedzieć. 

Drtikol sam w sobie to barwna postać, ale i tak ciekawą biografię jak ta można literacko zmarnować. W "Historii światła" jest na szczęście inaczej, czeski fotograf to osoba, postać pełnowymiarowa i żywa. Niemała w tym zasługa autora książki Jana Němca, który nie ograniczył się tylko do faktów z życia artysty, które zresztą same w sobie są fascynujące (dzieciństwo obok kopalni srebra, studia w Monachium, dwie wojny, małżeństwo ze znaną tancerką i galeria sław, które przewinęły się przez pracownię fotograficzną Drtikola), ale ożywił postać między innymi rezygnując z 3. osobowej narracji na rzecz 2.osobowych zwrotów wprost do bohatera biografii.

W rozważaniach o świecie posługuje się Němec za Drtikolem metaforą tkaniny świata, ale i jego powieść ma podobną konstrukcję. Splatają się tu pamiętniki i listy artysty, jego rozważania o świecie, fakty biograficzne, lektury, w końcu rozważania teoretyczne o sztuce. Efekt to wspaniała, barwna tkanina, z wyrazistą fakturą splotu form i plastyczności języka. Świat widziany oczyma artysty to świat ruchu, oddanego dynamizującymi czasownikami, światła i form-brył, którym odpowiada wyrazisty opis, refleksja, metafora. Te refleksje dotyczące sztuki i życia są zresztą pięknie wkomponowane w bieg wydarzeń, w poszukiwania artystyczne i życiowe bohatera. Jakby mimochodem pojawiają się i wielkie dzieła sztuki, towarzyszące fotografowi i tworzone przez niego, i teoria sztuki, doskonale współgrając z tłem historyczno-obyczajowym epoki.

Przy takiej głębi spojrzenia na postać i  urodzie języka nie dziwi, że Němec został za "Historię światła" uhonorowany Europejską nagrodą literacką 2014 i nagrodą Česka kniha 2014.

Autor: Jan Němec
Tytuł: Historia światła
Wydawnictwo: Książkowe klimaty
Data wydania: Wrocław 2017
Tłumaczenie: Katarzyna Bańka

Cisza w Pradze, Jaroslav Rudis

"Cisza w Pradze" Jaroslava Rudiša jest "jak ostro całowany tasak"^*. To prosta i ostra proza. Doskonała. 

Akcja powieści rozgrywa się w ciągu jednej doby, w jednym miejscu- w Pradze. Ale to nie pocztówkowa Praga, malownicza, idealna dla wycieczek. Praga widziana oczyma bohaterów powieści nie jest piękna. To nieustający hałas i smród. To może być jednak każde miasto, nawet takie bez tramwajów (tylko wtedy pewnie Petr kierowałby miejskim autobusem).

W tej brzydkiej i prawdziwej Pradze kilkakrotnie przecinają się losy pięciorga bohaterów, by w końcu, w finale się spleść. Bohaterowie pozornie nie mają z sobą nic wspólnego, Petr jest tramwajarzem, który nienawidzi tramwajów, Vanda jest wokalistką w punkowej kapeli, Hana i Wayne to para na pozór idealna, ona jest urzędniczką "od integracji Europy", on współwłaścicielem kancelarii adwokackiej, a Vladimir to były muzyk orkiestry. Wszyscy oni żyją w napięciu, bo doba ma tylko 24 godziny, które musza pomieścić pogoń za sukcesem i użycie, które jest miarą sukcesu, a życie to pęd, który rodzi hałas i niepokój. Historie wszystkich bohaterów są intrygujące, a każda ukrywa jakiś rodzaj rozczarowania, gorycz, samotność i pragnienie zmiany. Leki na tę pustkę to muzyka, narkotyki, zakupy i szybki seks, dozowane pojedynczo lub w różnych kombinacjach.

Harmonia i cisza, której poszukują bohaterowie jest w opisanej przez Rudiša Pradze dobrem, za które trzeba płacić (s.120). Ale problem dostrzega tylko szalony Vladimir, którego działania są jak walka z wiatrakami. Sam muzyk jest takim właśnie Don Kichotem i dokładnie jak bohater Cervantesa zwycięża. Niestety jest to chwilowe zwycięstwo. Później wraca hałas, gasną gwiazdy i nie trudno odgadnąć, że ludzie znów będą mijali się w pędzie i będą żyli tylko pozornie, a życie będzie właściwie tylko jakąś formą rezygnacji. 

* S. Grochowiak, Rozmowa o poezji [z tomu: Menuet z pogrzebaczem, 1958]

Autor: Jaroslav Rudiš
Tytuł: Cisza w Pradze
Tłumaczenie: Katarzyna Dudzic-Grabińska
Wydawnictwo: Książkowe klimaty
Data wydania: 2014