Kocie oko, Margaret Atwood

Atwood pisze jak zawsze o kobietach, ich problemach i dylematach. W "Kocim oku" znajdziemy typową dla twórczości Kanadyjki bohaterkę - malarkę Elain, borykającą się z teraźniejszością i przeszłością. 

Powrót do Toronto wyzwala wspomnienia, zwłaszcza te związane z dzieciństwem, kiedy po okresie tułaczki rodzina Elain w końcu na dobre osiada w tym mieście. Dziecięce marzenia o koleżankach w realnym świecie szybko stają się katastrofą. Dziewczynka staje się ofiarą przemocy koleżanek. Wplątana w intrygi, gry, współzawodnictwo i psychiczną przemoc cierpi, ale strach przed całkowitym odrzuceniem i samotnością jest silniejszy niż zdrowe odruchy. Konsekwencją tej relacji jest swoiste uzależnienie od oprawczyni, od którego nie uwolni się nawet jako dorosła kobieta. Choć wydawałoby się, że jednak wyrwała się z zaklętego kręgu przemocy i zależności, po latach na ulicach Toronto wypatrywać będzie tylko jednej osoby.

Partie książki poświęcone dzieciństwu bohaterki są najlepsze. Wydarzenia i dialogi rzeczywiście przykuwają uwagę i angażują emocjonalnie. Później niestety napięcie słabnie. Późniejsze wspomnienia nie mają już takiej mocy, są przewidywalne i niemal nie wiążą się z wcześniejszymi przeżyciami z dzieciństwa. To już ślizganie się po powierzchni zdarzeń, pozbawione emocjonalnego napięcia, które elektryzowało wcześniej. Najwyraźniej dzieciństwo wiąże się z dorosłością w pracach malarskich Elain, o nich jest jednak zbyt mało, żeby naprawdę można było zobaczyć pełny wpływ dziecięcych dramatów na jej życie i osobowość i dorosłą kobietę. Nie tylko dorosłą, także starzejącą się. Niestety także ten temat został potraktowany zbyt lekko, sprowadzony ledwie do wzmianek o kremach i problemach z doborem odpowiedniego stroju.

Mimo wszystko warto po "Kocie oko" sięgnąć, to niezła książka, zwłaszcza jej pierwsza część.

Autor: Margaret Atwood
Tytuł: Kocie oko
Tłumaczenie: Magdalena Konikowska-Putresza
Wydawnictwo: Wielka Litera
Data wydania: 2018

Grace i Grace, Margaret Atwood

W 1843 r. został zamordowany Thomas Kinner i jego gospodyni Nancy Montgomery. Sprawa, głośna wówczas w Kanadzie intryguje do dziś i przykuła także uwagę Margaret Atwood. Powieść "Grace i Grace" nie jest jednak kryminałem. Atwood nie usiłuje rozstrzygnąć czy tytułowa Grace była winna, czy niewinna.  

Losy Grace Marks są dla kanadyjskiej pisarki pretekstem do snucia opowieści o życiu w XIX-wiecznej Kanadzie, głównie o życiu służących, takich jak Grace, choć nie tylko, bo poznajemy też kobiety z dobrych domów, kobiety z towarzystwa i los kobiet, które tracą majątek i swoją pozycję. Powieść jest na wskroś feministyczna, ale wolna od naiwnej dydaktyki i moralizatorstwa.

Na zbeletryzowaną historię Grace składa się narracja głównej bohaterki, która rozmawia z badającym ją psychiatrą - Simonem Jordanem i szereg listów, które w większości dotyczą właśnie sprawy Grace. Są one obrazem zakulisowych działań, podejmowanych w celu uwolnienia Grace i doskonale oddają skrajne emocje jakie wzbudzała dziewczyna. Była postrzegana jako diabeł lub skrzywdzony anioł, rzadko jednak widziano w niej po prostu człowieka.

Zaś sam język Grace jest doskonały. Uwięziona i wolna od codziennych trosk Grace jest doskonałą komentatorką rzeczywistości i wydarzeń, i tych bieżących, i tych sprzed pojmania. To głównie z jej opowieści wyłania się świat służących i dam, świat nędzy i bogactwa i zachodzących między nimi zależności.

"Grace i Grace" to także świetnie uchwycony koloryt epoki. Połowa XIX w. to wiara w seanse spirytystyczne i mesmeryzm, który uchodził za dziedzinę nauki, zachwyt nad badaniami naukowymi i rozwojem medycyny, w tym psychiatrii z jej osobliwymi jak dla nas zwyczajami, np. traktowaniem szpitali jak ludzkiego zoo, które można zwiedzać. Stąd jednak mnogość różnych, często sprzecznych opinii o głównej bohaterce, które pojawiają się w listach i cytowanych artykułach.

Wszystkie postaci "zamieszane" w sprawę Grace są wyraziste, pełnowymiarowe, czasem wręcz intrygujące. Co popycha ludzi do obrony domniemanej morderczyni? Dlaczego zaangażowanie w sprawę uwolnienia Grace nie słabnie z biegiem czasu, a trwa całe lata? Czy była to kwestia młodości i urody oskarżonej, czy też dominującego w XIX w. przekonania, że kobiety są słabe, kruche i bezwolne? Czy w XIX w. po prostu nie sposób było pogodzić się z tym, że kobiety bywają gwałtowne i brutalne? Czy taka wizja musiała zostać odrzucona choćby ze względu na wychowanie i wychowywanie "grzecznych dziewczynek"? A może Grace to jednak nie anioł, a perfidna morderczyni i osoba perfekcyjnie manipulująca swoim otoczeniem? Zagadka pozostaje nie rozwiązana. Atwood bardzo zręcznie żongluje postaciami, wydarzeniami, narracją i nie opowiada się po żadnej ze stron sporu. Istotą opowieści nie jest bowiem zbrodnia i wina, ale psychologia postaci. 

Autor: Margaret Atwood
Tytuł: Grace i Grace
Tłumaczenie: Aldona Możdżyńska-Biała
Wydawnictwo: Prószyński i S-ka
Data wydania: 2017

Nie mówcie, że nie mamy niczego, Madeleine Thien

"Nie mówcie, że nie mamy niczego" jest sagą, to opowieść o dwu rodzinach chińskich muzyków z Szanghaju. 

Historię obu rodzin odkrywa Marie, dziecko chińskich emigrantów, mieszkających w Kanadzie. Te 600 stron stworzone przez Madeleine  Thien zachwyca od początku do końca, chociaż historia jest gorzka i wstrząsająca. Nawet dla Polaka, pamiętającego komunizm obraz totalitaryzmu w chińskim wydaniu będzie potworny w swoim okrucieństwie.

Główni bohaterowie to troje młodych muzyków: kompozytor, pianista i skrzypaczka, ale ich życie bardziej niż od nich samych zależy od partii i polityki. Historia obu rodzin jest ściśle powiązana z historią komunistycznych Chin i w zasadzie jest "ilustracją' wydarzeń historycznych od lat 50. XX w. po współczesność.
Rewolucja kulturalna, zapoczątkowana w 1966 r. to w rzeczywistości rewolucja antykulturalna, której celem było wyniszczenie kulturalnej i intelektualnej elity, niszczenie indywidualizmu i całkowite podporządkowanie jednostki aparatowi państwa. By tego dokonać wyeliminowano najmniejsze nawet wpływy kultury Zachodu, bo ta głosiła indywidualizm. Listy zakazanych książek, autorów, kompozytorów były kilkakrotnie dłuższe  niż listy dzieł dozwolonych. W końcu zakazano wszystkiego, zamknięto uniwersytety i konserwatoria muzyczne, a pracujących tam nauczycieli trafili do obozów "reedukacji" lub otrzymali nakazy pracy w fabrykach. Władze nie liczyły się z ich wykształceniem, rzeczywistymi możliwościami czy rodziną. Nakaz pracy mógł oznaczać przesiedlenie, po którym najbliżsi żyli oddaleni od siebie o tysiące kilometrów i widywali się dwa razy do roku.

Wszystko to dotyka w jakimś stopniu głównych bohaterów i ich rodziny. Rewolucja kulturalna w chińskim wydaniu to proces wiecznie w toku, bo w gruncie rzeczy chodzi o eliminację starych elit i zastąpienie ich nowymi, istotna jest zmiana miejsc. Towarzyszą temu samosądy na ulicach, donosy, manifestacje, nieustanne szermowanie hasłami i cytowanie dzieł Mao. Bez tego tła, precyzyjnie przedstawionego w powieści, niemożliwe byłoby zrozumienie wydarzeń, emocji i napięcia, które stale towarzyszy bohaterom. Te cytaty, wiece, hasła agitacyjne, listy samooskarżeń wiernie oddają atmosferę Chin XX w. Kolejne "etapy rewolucji" prowadzą w końcu do masakry na placu Tiananmen, która w książce ma tragiczny, bo ludzki, jednostkowy wymiar. Siłą powieści Thien jest właśnie ukazanie losów jednostek na tle historii. To właśnie losy poszczególnych bohaterów są wstrząsające. Realizm i naturalność postaci pozwala odczuć, że taki los mógłby dotknąć każdego z nas.

Narracja utworu układa się w fugę, zakończoną codą i jak w fudze powracają kolejno postaci, tematy, ale i motywy muzyczne, którymi żyją bohaterowie powieści.  Teraźniejszość przeplata się z przeszłością, a klasycznej 3.osobowej narracji towarzyszą partię "Księgi rejestrów", którą "oświadczał się" poeta. Dopiero po chwili orientujemy się, że "Księga..." jest historią rodziny, a w toku wydarzeń będzie uzupełniana i modyfikowana. Stanie się też szyfrem rodziny i sposobem przekazywania zakazanych informacji.
Ciekawostką jest numeracja części i kolejnych rozdziałów. Po części pierwszej następuje część zerowa, w której numeracja rozdziałów się cofa, co współgra z formami gramatycznymi dla określenia przeszłości i przyszłości w językach Chin, a samo zero to "punkt, od którego wszystkie punkty są zależne, w odniesieniu do którego wszystkie się je oznacza, który wszystkie je określa" (s. 382). Jedno z wydarzeń w powieści, na granicy obu ksiąg, jest dla bohaterów cezurą, stanowi punkt zwrotny i podstawę redefiniowania teraźniejszości i przeszłości.
"Nie mówcie, że... " to książka o ważna. Dotyka problemów historii, totalitaryzmu, psychologii, ale też literacko i muzycznie wysmakowana.

 Autor: Madeleine Thien
Tytuł: Nie mówcie, że nie mamy niczego
Tłumaczenie: Łukasz Małecki
Wydawnictwo: Wydawnictwo Literackie
Data wydania: 25 października 2017

Ślepy zabójca, Margaret Atwood

"Ślepy zabójca" Margaret Atwood to książka uhonorowana nagrodą Booker Prize w 2000r. Warto do niej wrócić nie tylko ze względu na modę wywołaną ekranizacją "Opowieści podręcznej".

Narratorką jest 83 letnia Iris Chase, która wspomina dzieciństwo, młodość i małżeństwo zawarte, by uchronić rodzinę przed nędzą. Pozornie nudne życie w Kanadzie przełomu XIX i XX wieku w rzeczywistości obfituje w dramaty i konflikty, wywołane sprzecznymi dążeniami bohaterów. W toku dwutorowo prowadzonej narracji powoli odkrywane są przed czytelnikiem rodzinne sekrety, kryminalna zagadka, tajemnice przeszłości i elementy współczesności.

Narracja Iris jest achronologiczna i fragmentaryczna, współczesność przeplatana jest wspomnieniami, a te dodatkowo splatają się z notatkami z prasy: informacjami o wypadkach i zgonach, ale i balach, rautach i podróżach bogaczy, które dotyczą Iris. Kolejny mistrzowski zabieg kompozycyjny to wprowadzenie wewnętrznej powieści, tytułowego "Ślepego zabójcy" autorstwa Laury Chase - siostry narratorki. Książka Laury, wydana przez siostrę po śmierci dziewczyny jest uzupełnieniem i komentarzem losu sióstr, mimo że pozornie jest powieścią science fiction.  Narracja Laury i Iris znacznie się różnią, więc całość książki jest splotem powieści realistycznej, okrutnej baśni, prasowych doniesień i science fiction. Zakończenie uzasadnia skomplikowaną, brawurową konstrukcję narracji, a wszystkie wątki łączą się w logiczną całość.

Powieść Atwood to doskonała, głęboka powieść psychologiczna.  Świetnie uchwycone są reakcje Iris w początkach małżeństwa, powiązania obu sióstr z Alexem Thomasem, domowe relacje i przede wszystkim niezwykłe wzajemne przywiązanie Laury i Iris. Wszystkie te wątki łączą się i domykają w zakończeniu, nie pada jednak odpowiedź na pytanie o ślepego zabójcę. Kto nim jest?

Autor: Margaret Atwood
Tytuł: Ślepy zabójca
Tłumaczenie: Małgorzata Hesko-Kołodzińska
Wydawnictwo: Świat Książki
Rok wydania: 2003

Dostatek, Michael Crummey

Założeniem "Dostatku" było, jak w wywiadach przyznał autor powieści - Michael Crummey, zebranie jak największej ilości lokalnych legend, wierzeń, przesądów i opowieści. Ten pozornie absurdalny pomysł jest jednak osią spójnej sagi rodzinnej. 

Wydarzenia, jak zawsze w powieściach Kanadyjczyka, rozgrywają się w Nowej Fundlandii, której realia są doskonale uchwycone. Jakby mimochodem, bez rozwlekłych opisów pojawiają się informacje o kamienistej, jałowej ziemi, głodzie, gromadzeniu zapasów żywności i opału przed długimi i mroźnymi zimami. Życie mieszkańców Paradise Deep i Trzewia to walka o przetrwanie w surowym klimacie, dodatkowo utrudniają ją lokalne animozje. Część z nich to waśnie rodzinne, które są kanwą wydarzeń, zaś źródłem innych są różne wyznania sąsiadów i walka kościołów o rząd dusz.
Głównymi bohaterami są członkowie dwu skłóconych rodzin: wdowy po Devinie i Królówki Sellersa. Świetnie skonstruowana intryga ciągnie się przez blisko 200 lat, aż do szóstego pokolenia. Śledzenie losów kolejnych potomków ułatwiają zamieszczone na początku książki drzewa genealogiczne obu rodzin. Szkoda jednak, że nie są one bardziej rozbudowane, byłoby to pomocne, chwilami trudno uchwycić relacje łączące poszczególnych bohaterów.
Okładkowy opis książki zapowiada powieść utrzymaną w duchu realizmu magicznego. I rzeczywiście powieść obfituje w niezwykłe wydarzenia. Już pierwsza, nawiązująca do biblijnej historii Jonasza, scena do zwyczajnych nie należy. Akcja powieści rozpoczyna się w chwili, gdy z wnętrza wieloryba zostaje wydobyty żywy człowiek. W osadzie, gdzie niemal wszyscy są niepiśmienni, a jedyna Biblia jest niekompletna, mieszkańcy mylą postać Jonasza i Judasza i nowego mieszkańca nazywają Judą. To nie koniec biblijnych aluzji i nie koniec niezwykłych wydarzeń,  których znaczną część sąsiedzi przypiszą właśnie obecności Judy. Nie jest on jedyną niezwykłą postacią. Niemal wszystkie kobiety Devinów to lokalne "czarownice", znachorki i zielarki, obdarzone też zdolnością "przewidywania" przyszłych wydarzeń. Religia i lokalne zabobony przenikają się, wierze w cud towarzyszy tu wiara w magię. Nikogo nie dziwi, że ducha samobójcy latami mieszka z żoną, ani to, że ona z kolei żyje w półoficjalnym związku z miejscowym księdzem (który też jest postacią niezwykłą).
Poszczególne historie przeplatają się, narracja jest fragmentaryczna, pełna dygresji i wątków pobocznych, które wiążą się z głównymi wydarzeniami, ale też doskonale oddają lokalny koloryt. Kolejną zaletą powieści Crummey'a są świetne dialogi, choć w polski wydaniu niezbyt starannie wprowadzone. Brakuje części pauz oddzielających wypowiedzi od wprowadzających je komentarzy. Ta usterka początkowo razi, potem się do niej przywyka, bo na szczęście nie utrudnia odbioru.
Nie mniej ważnym bohaterem sagi jest ocean, który reprezentuje siły natury i stoi w opozycji do nauki i kultury. Ocean daje i zabiera, to on decyduje o życiu mieszkańców Nowej Fundlandii. Drugim czynnikiem determinującym los są więzy krwi. Koleje losu kolejnych pokoleń są powtarzalne, a zakończenie powieści jest wręcz nowym otwarciem. Historia zatacza koło, "mityczny wąż Uroboros chwyta własny ogon" i czas (jak to w micie) przestaje być linearny.

 
Autor: Michael Crummey
Tytuł: Dostatek
Tłumaczenie: Michał Alenowicz 

Wydawnictwo: Wiatr od Morza
Rok wydania: 2013