Litery, Tomasz Różycki

"Litery" Tomasza Różyckiego to zbiór 99 liter - wierszy,  więcej niż alfabet. Cały cykl jest wyjątkowo spójny i układa się w dialog z ... 

Z kim to już nie takie oczywiste. Podmiot liryczny zwraca się bezpośrednio do odbiorcy, wykorzystując np. pocztówkowy zwrot: "Szkoda, że cię tu nie ma" - dokładnie tak, jak to zrobił wcześniej Stanisław Barańczak. Rozmowa z Bogiem? W innym wierszu pyta:  „Gdzie jesteś teraz, pod jaki adres pisać, / jak się nazywasz?” Próba odkrycia kim jest adresat wierszy fascynuje, tym bardziej że i nic tu pewnego i adresat jest zmienny. Ja liryczne potrzebuje odbiorcy do komunikacji, adresat jest pretekstem do wyrażania myśli i do samego myślenia. A refleksje, które pojawiają się w tym "adresowanym monologu" dotyczą życia, postrzegania, zjawisk natury, filozofii w końcu.

 Ja liryczne usytuowane jest w świecie, który obserwuje i analizuje. Krajobrazy otwierają wiersze i drogi przemyśleń, a te dotyczą spraw naprawdę istotnych, choć wywołane są znanym już widokiem. Zdumiewa ilość możliwych skojarzeń i naturalność, z jaką się one pojawiają. Kolejne widoki i wiersze uzupełniają temat i uzupełniają się nawzajem. Albo przeciwnie: negują wcześniejsze spostrzeżenia i pozostaje tylko wspólny temat. "Litery" są sztuką niuansu, cechuje je namysł, niespieszna obserwacja, niemal medytacja. I chyba tego samego oczekuje się od odbiorcy. Te płynne, niemal śpiewne wiersze z przewagą 13-o zgłoskowca, ze względu na tematy wymagają skupienia.

Autor: Tomasz Różycki
Tytuł: Litery
Wydawnictwo: a5
Rok wydania: 2016

Nakarmić kamień, Bronka Nowicka

Ze względu na stan skupienia - gęstość słów i materii proza poetycka Bronki Nowickiej wymaga ciszy. Tylko wtedy uda się przeniknąć do jej wnętrza i odczuć jej wagę. 

"Nakarmić kamień" to 44 miniatury, sceny z życia domu i obrazy świata oglądane oczyma dziecka. Właśnie dziecka, a więc widziane specyficznie, odczuwane specyficznie i specyficznie, bo metaforycznie opisywane. Próba sprowadzenia metafory do odczytań jedynie dosłownych musi się skończyć "zatrzaśnięciem kamienia", zatrzaśnięciem drzwi do odkrycia tajemnicy i niezrozumieniem głębszych sensów. W wywiadach, także przy okazji odbierania nagrody Nike, sama autorka podkreśla, że dominującym tematem zbioru jest niemożność pełnego zrozumienia świata. Jednak bohaterka, a chwilami i narratorka cyklu usiłuje świat zrozumieć. Dziecko nie tylko tworzy sobie świat, ale i wychodzi do świata, chyba pierwszy raz rozgraniczając ja - świat. Zyskuje świadomość, że w świecie można się zatracić, a jedyną granicą jest skóra: „(…) dziecko wie: jedyną rzeczą, która oddziela człowieka od świata, jest skóra. Dzięki niej nie wsiąka się w bezmiar rzeczy.” Dziecko patrzy, obserwuje, patrzeniem tworzy świat, ale wie też, że krajobraz nie istnieje bez obserwatora:" Kiedy tak siedzę, widok całymi godzinami używa mnie do patrzenia”. To wzajemne oddziaływanie jest badaniem prawdziwości świata, wprawdzie poznanie go jest niemożliwe, świat jest obcy, odizolowany przez skórę, ale rejestrowanymi przez zmysły widokami można nakarmić kamień lepiej niż krwią. Tylko po co w ogóle karmić kamień? Dlaczego akurat kamień? Bo kamień to kwintesencja istnienia i pamięci, a w końcu i nośnik emocji. Kamienie karmi się widokami: "Kamień jadł ten widok razem z dzieckiem, które już wiedziało: wyżywi kamień czymkolwiek, co przejdzie przez zmysły”. Kamień jest też symbolem śmierci i chociaż nie lubi krwi, zostanie wyrzucony, mimo protestów dziecka. Dziecku nie dane jest poznanie tajemnicy śmierci, ono nie przechodzi przez próg i nie trafia na próg, ale kiedyś, pewnego dnia kamień zostanie odnaleziony.

"Nakarmić kamień" to parabola, opowieść uniwersalna, zapisana jako metaforyczny ciąg obrazów i zdarzeń, jako bunt przeciw przyzwyczajeniom: "cerowana kieszeń swetra wyrzuca kasztan", "nożyczki harują, pocą się w kciuk"  , także językowym. Niezwykłej dyscypliny językowej wymaga zapanowanie nad materią metafory i zachowanie proporcji między obrazem i materią słowa.

Autor: Bronka Nowicka
Tytuł: Nakarmić kamień
Wydawnictwo: Biuro Literackie
Data wydania: 2015

Czytnik linii papilarnych, Ewa Lipska

"Czytnik linii papilarnych" to pierwszy od pięciu lat tom wierszy Ewy Lipskiej. Tytułowy czytnik jest symbolem czegoś absolutnie indywidualnego, niepowtarzalnego, tak jak linie papilarne i nowoczesnego, stechnicyzowanego świata i życia w globalnej sieci z łóżkiem "na osi czasu". 

Świat pozorów, pozornych przyjaźni, bo przecież "lubi nas Coca cola, Ronaldo i Papież" jest w rzeczywistości światem samotności, gdzie "nasze samotne biograficznie ciała przytulają się do siebie". (Bunt młodych) Ale samotność tylko "cudem ocalała" (Samotność) w świecie przemijania i śmierci. Przemijanie i śmierć, te dwa tematy dominują w najnowszym tomie krakowskiej poetki. Z jednej strony napawają lękiem, przed którym chronimy się "w klinice tłumu", bo tam "czujemy się bezpieczniej" (Bankiet), a z drugiej przemijanie jest całkowicie naturalne, po prostu "skończył się sezon na życie". (Wyszli. Nie wrócili) Śmierć jest u Lipskiej oswojona, to ledwie brak historii i "wychodzenie z mody" (Do utraty tchu), a życie to zabawa "do utraty tchu" właśnie.

Takich misternych gier językowych jest tu więcej, zaskakują też detale, które zwykle nam umykają, a dostrzeżenie ich pozwala uchwycić nieuchwytne. Zwykle są drobiazgi, bardzo konkretne, osobiste, ich zapis i późniejsze odczytanie to odkrywanie śladów konkretnego człowieka, nie wyimaginowanej persony. Opisane sytuacje są błahe, ale i uniwersalne. Poszukiwanie prawdy, rozszyfrowywanie znaków, tropienie śladów to w efekcie "całe życie na polowaniu. Z nagonką, z ujadaniem słów..." (Polowanie) Sytuacja może więc być groźna, jak wtedy gdy Odwaga "mówiła: sprawdzam jak stary pokerzysta." (Odwaga)

Brak w tym świecie (tomie) nadziei, ale nie ma też rozpaczy. Brak recept na życie, na wszystko i na cokolwiek, pozostaje zaledwie i aż odkrywanie upadku, nicości moralnej i intelektualnej w pozorowanym, cyfrowym pseudo-życiu. Wprowadzenie obecności internetu pozwala uchwycić dwa punkty widzenia: globalny i indywidualny. To nie jedyne opozycje w tym tomie, wyostrzone przez pamięć i nierozwikłane: "zagadka nie skończyła się na pełni księżyca [...] świat nazywał się Rebus". (Rebus)

Lipska pisze jednak jasno, nie tworząc językowych rebusów. Jej język jest klarowny, minimalistyczny i codzienny. Lapidarność szczególnie widać, gdy przejmuje język internetu. W jednym z wywiadów określiła poezję "suplementem diety dla intelektualistów", a ci nie lubią gotowych rozwiązań, stąd zapewne "Czytnik..." to zapis niepewności i poszukiwania, ślad przy ścieżce, a nie asfaltowa autostrada.

Autor: Ewa Lipska
Tytuł: Czytnik linii papilarnych
Wydawnictwo: Wydawnictwo Literackie
Data wydania: 2015