Miłość, Ignacy Karpowicz

"Miłość" Karpowicza to nie powieść, a składanka odrębnych opowieści, które miał łączyć wspólny temat: homofobia. Nie łączy ich jednak, ani w spójną powieść, ani nawet w spójną "wypowiedź na temat". Tematy i motywy bowiem Karpowiczowi uciekają. Ambitny zamiar nawiązania do Platońskiej triady: Piękno, Prawda i Dobro także przerósł autora. Zostały jedynie tytuły poszczególnych części.

Pierwsza opowieść - "Piękno" nawiązuje do historii Iwaszkiewiczów, Stawisko stało się Stokrocią, a najważniejszą postacią jest tu żona Iwaszkiewicza - Anna. To ona wzbudza sympatię i współczucie czytelnika. Ona i Irena, która jest gościem, to ofiary zakłamania mężczyzn. Dwie małżeńskie pary są uwikłane w dziwny układ zdrad i powiązań. Łączy ich nieżyjący kochanek dwojga z nich, Jarosława i Ireny, który umierał w Stawisku/Stokroci pod opieką Anny. Doskonałym posunięciem jest tu brak rozwiązania problemów, bo i w życiu takie problemy są nierozwiązywalne, można je jedynie odpychać.

Akcja tej części rozgrywa się po 1959r., ale język jest stylizowany na wcześniejszy i "przestylizowany". Bliższy jest językowi XIX w., niż połowy XX. Ten językowy anachronizm jest niczym nieuzasadniony. Równie zły jest język drugiej części. "Prawda" została osadzona w Polsce przyszłości i miała być dystopią. Ta przyszła nacjonalistyczna, autorytarna i odizolowana Polska jednak u Karpowicza nudzi, nie straszy. Grozę miał tu chyba budować język, ale ten nowy język to głównie listy słów, określających stare rzeczy, te wszystkie, które już znamy. W zalewie nowomowy nikną wydarzenia i osoby. Historia jest płytka, zbudowana głównie z rekwizytów, "językowych nowości" i frazesów. Totalitaryzmowi przyszłości brak wyraźnej ideologii, a postaciom emocji. I kiedy część pierwsza, po korektach stylistycznych, mogłaby być niezłym samodzielnym opowiadaniem, tak druga już takich nadziei nie budzi. Mielizny, mielizny, mielizny. Nic nie chce płynąć, żadna opowieść. Broni się natomiast część trzecia - "Dobro". To piękna baśń, która ani na chwilę nie wypada z literackiej konwencji, dzięki czemu zyskuje wymiar uniwersalny.

Te trzy części, z których każda jest utrzymana w innej konwencji i innym stylu, przeplata rozbita na części opowieść czwarta - bez tytułu, ale można zgadywać, że to właśnie "Miłość". 1. osobowa narracja to wyznanie geja, nie wnoszące do tematu niczego nowego, poza odkryciem, że niezły pisarz może snuć wywody jak byle gimnazjalistka. Ekshibicjonizm w połączeniu z miałkością opowieści o westchnieniach i spojrzeniach. Banały i oczywistości przeplatają się z partiami bardzo dobrymi. Obok truizmów a'la Coelho o miłości niezbędnej do życia świetne partie, rzeczywiście przeżyte i przemyślane przez narratora. Historia bardzo nierówna, jak zresztą cała książka.

Wnioski po lekturze paradoksalne: ofiarami homofobii są głównie kobiety, a ukrywanie prawdy rujnuje życie (głównie kobiet) - czyli kolejny truizm. Zabawny, bo sam Karpowicz prawdę ukrywa - ani Piękno, ani Prawda, ani Dobro nie są opowieściami o...

Ech, lepiej sięgnąć po samego, przywoływanego w powieści,  Iwaszkiewicza i jego "Kochanków z Marony", "Tatarak, wiersze z tomu "Droga", czy najnowsze - listy do Jerzego Błeszyńskiego wydane pod wspólnym tytułem "Wszystko jak chcesz".

Autor: Ignacy Karpowicz
Tytuł: Miłość
Wydawnictwo: Wydawnictwo Literackie
Data wydania: 2017

Nieznana terrorystka, Richard Flanagan

"Nieznana terrorystka" Richarda Flanagana to dla mnie zaskoczenie. Autor po "Ścieżkach północy", "Klaśnięciu jednej dłoni" i "Pragnieniu" deklarował wprawdzie, że w najnowszej powieści odchodzi od tematów historycznych, ale mówił też o zmęczeniu trudnymi tematami i zapowiadał książkę lżejszą. Spodziewałam się zatem, zgodnie z tytułem, powieści sensacyjnej, ale książka Flanagana to coś dużo lepszego.

Sensacyjny wątek oskarżonej przez media o terroryzm kobiety jest pretekstem do rozważań o roli mediów i manipulacji informacją dla własnych korzyści. "Nieznana terrorystka" to fikcyjny, ale prawdopodobny przykład cynicznej gry polityków i powiązanych z nimi mediów, manipulujących społecznymi nastrojami. Oczywiście niemal wszyscy ulegają sztucznie kreowanej histerii, nabierają się na gry pozorów, uproszczenia i wygodne schematy, które zwalniają z myślenia. Letarg trwa, póki człowiek sam nie zostanie wplątany w tryby machiny massmediów i nie stanie się ich ofiarą. 

Niespieszna narracja pozwala poznać psychikę bohaterki i jej autorefleksje na własny temat. Doll poniewczasie dostrzega, że tym samym schematom i uproszczeniom, których ofiarą się stała na skutek medialnej nagonki, kiedyś sama ulegała. Jej refleksje mają jednak charakter uniwersalny. Kolejne epizody odsłaniają przed czytelnikami dzieje bohaterki, równocześnie jednak stopniowo ujawniana przeszłość kobiety staje się dla dziennikarzy i żądnych poklasku psychologów pretekstem do oskarżeń i "dowodem winy". Niemal jak u Kafki jednostka jest bezbronna w starciu z systemem. Nawet nieliczni myślący samodzielnie i nie ulegający w swoich sądach z góry narzuconym "prawdom" są, jak policjant Tony, z konieczności podporządkowani systemowi służbowej hierarchii. Zresztą historia Giny i Tony'ego, który usiłuje jej bronić dobitnie pokazuje, że człowiek jest ledwie igraszką w rękach losu.

Narracja w powieści  jest niespieszna, zupełnie inna niż w powieściach sensacyjnych, więc miłośnicy thrillerów i kryminałów mogą się czuć rozczarowani. Klamrowa budowa już na wstępie ujawnia zakończenie, a szereg pobocznych postaci i wydarzeń dodatkowo spowalnia akcję. Ta mistrzowska retardacja pozwala jednak Flanaganowi naświetlić mechanizmy służbowych zależności, machinacje mediów i polityków, służące zaspokajaniu ich ambicji, ale też nakreślić wiarygodne portrety bohaterów.

Książka gorzka i niepokojąca. Znacznie lepsza niż wynikałoby to z zapowiedzi.  To głęboka analiza współczesności.   

Autor: Richard Flanagan
Tytuł: Nieznana terrorystka
Tłumaczenie: Maciej Świerkocki
Wydawnictwo: Wydawnictwo Literackie
Data wydania: 2018

Ślepe mówki, Ramiro Pinilla

 

Premio Nadal to najważniejsza nagroda literacka w Hiszpanii. Ramiro Pinilla otrzymał ją w 1960 r. za swoją debiutancką powieść "Ślepe mrówki".

 

"Ślepe mrówki" to opowieść o kilku dniach życia ubogie, mieszkającej na wybrzeżu, rodziny. Po katastrofie statku, usiłuję  wypłukany z wraku węgiel wydrzeć morzu i zachować na zimę. Morderczą pracę obserwujemy z kilku perspektyw. Zależności i powiązania pomiędzy bohaterami są ścisłe nie tylko ze względu na pokrewieństwo, ale i wspólną pracę i walkę o lepszy los. Mimo to, każdy jest skupiony na swoich indywidualnych celach.

14 letni Ismael jest narratorem prowadzącym, ale do głosu dochodzą też kolejni członkowie rodziny, relacjonując niemal te same wydarzenia. Perspektywa zmienia się wraz z narratorem, a dla każdego z uczestników to dramat innego rodzaju. Wszyscy tracą coś dla nich istotnego. Jeśli nie rezygnują dobrowolnie, to cierpią w wyniku okoliczności, zrządzenia losu, woli Boga. Wszystko jest kwestią punktu widzenia. Portrety bohaterów są wyraziste i pełnowymiarowe, a sami bohaterowie bardzo zróżnicowani.

Pinilla ukazał w powieści wszystkie bodaj, albo niemal wszystkie, aspekty ludzkiego życia. Jest dewocja i ateizm, ślepy upór i słabość, alkoholizm, macierzyństwo i jego brak. Przeważa jednak temat pracy, która wyniszcza i wyjaławia, jest już tylko walką o fizyczne przetrwanie. W tym splocie dramatów najwyraźniej rysuje się pytanie o człowieczeństwo. A może ludzie to tylko ślepe mrówki, działające tak, jak zaprogramowała je natura?

 

Autor: Ramiro Pinilla
Tytuł: Ślepe mrówki
Tłumaczenie: Kalina Wojciechowska
Wydawnictwo: Czytelnik
Data wydania: 1965

Człowiek tygrys, Eka Kurniawan

Najpierw poznajemy finał historii, a później w serii retrospekcji ciąg wydarzeń, który do finału doprowadził. I mimo że zakończenie poznajemy na początku, tę wstrząsającą historię czyta się z zapartym tchem.

Indonezyjski pisarz Eka Kurniawan jest mistrzem narracji. Łączy tragizm z liryzmem, realizm z oniryzmem, a pozornie nieistotne zachowania bohaterów celniej oddają emocje niż rozwlekłe przegadane opisy, które serwuje trzeciorzędna "literatura". Nic dziwnego więc, że "Człowiek tygrys" znalazł się w finale Międzynarodowej Nagrody Bookera w 2016 roku, a sam Kurniawan bywa porównywany do Dostojewskiego.

Temat przemocy nie należy do lekkich. Łatwo go natomiast przegadać i strywializować. Kurniawan jednak mistrzowsko go pokazał. Dzieje indonezyjskiej rodziny: rodziców i dwójki dzieci, mimo lokalnego kolorytu (religii, potraw, egzotycznych dla nas zwyczajów czy choćby nazw kwiatów) są uniwersalną historią i niestety ciągle aktualną. Narracja nie epatuje brutalnymi scenami, choć pokazywane są bez ogródek. Równie jasne są konsekwencje przemocy. Zaskakuje więc finał, który poznajemy już w pierwszej odsłonie i który pojmujemy dopiero w zakończeniu powieści.

Autor: Eka Kurniawan
Tytuł: Człowiek Tygrys
Tłumaczenie: Jędrzej Polak
Wydawnictwo: Wydawnictwo Literackie
Data wydania: 2018