Bracia Burgess, Elizabeth Strout

Pierwszy kontakt z książką "Bracia Burgess" może czytelników znających twórczość Elizabeth Strout wprawić w konsternację. Przecież to już było. Na szczęście tylko prolog przypomina "Mam na mię Lucy", styl plotek i telefonicznych pogaduch to ledwie kilka pierwszych stron, a później ... Później jest świetna powieść i nieprzypadkowo to "Braci Burgess" uważa się za najlepszą jak dotąd książkę w dorobku pisarki. Niemal wszystko w tej powieści jest doskonałe. Jest niezłe tempo wydarzeń, które jednak nie skazuje bohaterów na niebyt. Nieczęsto się zdarza, że akcja i głębia psychologiczna bohaterów idą w parze. 

Pomysł, pierwszy zarys powieści zaczerpnęła pisarka z prasy. W Maine, skąd pochodzi Strout, pewien 30 latek wrzucił  do meczetu świńską głowę. To ten epizod stał się zalążkiem książki, z tym że w swojej powieści Amerykanka odmłodziła bohatera czyniąc z niego nastolatka. Sam Zach, który jest sprawcą całego zamieszenia pozostaje jednak w cieniu, głównymi bohaterami są jego najbliżsi krewni: matka i dwaj wujowie- Jim i Bob, obaj prawnicy, podobnie zresztą jak autorka książki. Prawnicze wykształcenie Strout jest widoczne, choć nie prawnicze kruczki i polityczne reperkusje są najistotniejszą częścią wydarzeń. Zabiegi prawników, kodeksy, wiece i przemówienia są świetną charakterystyką  Stanów, stanowią doskonale zarysowane tło wydarzeń, są też pretekstem do prezentacji poszczególnych bohaterów, szczególnie ich podejścia do prawa i polityki. Zresztą samo rozwiązanie politycznego skandalu, wywołanego przez Zacharego jest piętą achillesową powieści, jest nieprawdopodobne, niemal baśniowe i przydarza się jak za dotknięciem czarodziejskiej różdżki. 

Wybryk Zacha sprowadził obu braci prawników do Maine, które opuścili i siostry, z którą utrzymują kontakt telefoniczny. Ponowne spotkanie po latach nie jest łatwe, wychodzą na jaw dawne kłamstwa, a konflikty zostają wyciągnięte na światło dzienne. Równolegle obok bieżących wydarzeń dotyczących procesu poznajemy prywatne życie rodzeństwa Burgessów: sławnego Jima, bezkrytycznie uwielbianego przez brata, Boba, żyjącego z piętnem przeszłości i jego rozwiedzioną, nieszczęśliwą siostrę bliźniaczkę - Susan. Każde z nich żyje inaczej, wybrało inne środowisko i inną drogę życiową i jest w efekcie reprezentantem innej grupy społecznej. Rozgoryczona, oschła Susan reprezentuje biedną, zaniedbaną prowincję, a jej sposób taktowania syna jest kalką tego, jak ją samą traktowała matka i kwintesencją amerykańskiego "zimnego chowu". Naiwny, prostoduszny Bob, to alkoholik (kolejny amerykański stereotyp) i reprezentant klasy średniej. Natomiast Jim to prawnicza sława i gwiazdor opływający w dostatki. Skąd te różnice wśród ludzi wychowanych w jednym domu? To wpływ traktowania całej trójki przez matkę. Te "trupy" przeszłości poznajemy stopniowo i powoli odkrywamy, że w efekcie wychowania w chorej atmosferze domu Burgessów wszyscy są skrzywdzeni. 

Relacje rodzinne, towarzyskie i społeczne zostały oddane z niezwykłą pieczołowitością i to te sceny obnażają prawdę i o kondycji bohaterów i o zjawiskach społecznych typowych dla Ameryki. Najmocniejszą stroną są tu mistrzowsko prawdziwe dialogi i migawki z życia codziennego. Bohaterów poznajemy właśnie w takich krótkich ujęciach, ale przy okazji poznajemy i ich myśli. To stąd czerpiemy wiedzę o przeszłości i poglądach bohaterów, które niekoniecznie są zgodne z obowiązującymi normami. Kwestie tolerancji i imigrantów zajmują w powieści sporo miejsca nie tylko z racji wykroczenia, popełnionego przez Zacha. Oficjalnie USA to kraj wielokulturowy i tolerancyjny, w praktyce jednak oficjalne poglądy nie idą w parze z prywatnymi zapatrywaniami. Nawet ucieleśnienie dobroci - Bob, który wcześniej korygował błędy siostry mówiącej o Somalijczykach Somaliańczycy, co świadczy o ignorancji, ale i braku szacunku, na widok Somalijki na ulicy myśli: "żeby tylko nie zrobiło się ich za dużo". Pozory i płycizna. Płytkość świetnie ilustruje np. Pam, czerpiąca wiedzę o imigrantach z kolorowej prasy kobiecej. Nie ona jedna zresztą. Tolerancja jest wymuszona i tak "autentyczna" jak "spontanicznie organizowane" wiece poparcia tolerancji. Inność rodzi lęk. Lekiem jest, czy raczej może być  poznanie tej inności, ale nie można jej poznać, kiedy do obaw w poprawnym politycznie społeczeństwie nie sposób się przyznać. 

"Bracia Burgess" to książka rozliczeniowa i moralizatorska, ale Strout do perfekcji opanowała prawienie morałów bez pouczania. U niej nie ma kazań, są tematy do przemyślenia.

 

Autor: Elizabeth Strout
Tytuł: Bracia Burgess
Tłumaczenie: Małgorzata Maruszkin
Wydawnictwo: Wielka Litera
Rok wydania: 2016

Córka grabarza, Joyce Carol Oates

"Córka grabarza" Joyce Carol Oates to powieść, którą śmiało można uznać za odważną, wręcz obrazoburczą, czy nawet antyamerykańską, a przecież autorka jest Amerykanką. Oates zderza wiarę w otwarte, przyjazne Stany Zjednoczone z brutalną prawdą o życiu imigrantów, mit Ellis Island[1], gdzie "z otwartymi ramionami witano imigrantów z ogarniętej wojną Europy z realiami. 

"A gdybym był młotkowym? W fabryce z młotkiem szalał?" Chciałabym? Chyba nie i nie inaczej jest w przypadku grabarza. Grabarz - już sama ta nazwa piętnuje. Główna bohaterka - Rebeca jest właśnie córką grabarza, córką imigrantów, ale w odróżnieniu od reszty rodziny urodziła się już w Stanach - na statku w porcie i to zdaniem jej ojca oznacza, że "nic jej nie zrobią, bo jest tutejsza". Już to jedno zdanie pokazuje stosunek Jakuba Schwarta do Amerykanów. Nie bez powodu Jakub odbiera ich jako zagrożenie. W powieści mamy okazję prześledzić losy uciekinierów z hitlerowskich Niemiec, ich degradację, która rozpoczęła się w 1936 r. "ocaleniem" - ucieczką z faszystowskich Niemiec do Stanów. Ich los od tego momentu to niekończące się pasmo upokorzeń, rozczarowań i przejawów antysemityzmu, który dotyka ich w Stanach. Dopiero Rebeka odwraca los, ale wyrzekając się rodziny, zmieniając nazwisko i kreując siebie na całkowicie amerykańską Hazel Jones. Życie Hazel to nie sielanka, to strach, wieczne ucieczki i ukrywanie prawdy o sobie i swoim pochodzeniu. Rebeca Schwart nigdy nie stanie się w pełni Hazel Jones, stale będzie uciekać, także od wspomnień i stale będzie pamiętać, także o rodzinie, która zginęła w Niemczech w czasie II wojny światowej. Wyrazem tej tęsknoty będą zamykające książkę listy do cudem ocalałej  kuzynki, która także trafiła do Stanów, tyle, że już po wojnie. Te listy to zresztą jedyne stylistyczne odstępstwo w całej powieści i stanowią pewien zgrzyt: stylistyczny i logiczny, i burzą wizerunek głównej bohaterki. 

Tematyki "Córki grabarza" nie sposób określić w dwu słowach, bo to książka o wielu poziomach znaczeń. Zawiera obraz Stanów Zjednoczonych w tracie II wojny i po niej,  historię antysemityzmu, opowieść o ucieczce od tragicznych przeżyć i wykuwaniu własnego losu. To też opowieść o poszukiwaniu swojego miejsca na ziemi, zapis zmagań uchodźców z Europy o przetrwanie za oceanem i w końcu historia miłosna.
Powieść Oates to kawał solidnej literatury, świetnej, bolesnej i trudnej.

Autor: Joyce Carol Oates
Tytuł: Córka grabarza
Wydawnictwo: Rebis
Data wydania: 2007
Tłumaczenie: Katarzyna Karłowska

---

[1] Port w Nowym Yorku, w którym do 1954 r. przyjmowano imigrantów.

Niebotyki, Marian Pilot

"Niebotyki" Mariana Pilota to nie powieść, a zbiór opowiadań, opowiadanek i mikropowieści. Zaliczany do tzw. Nurtu chłopskiego autor daje tu popis językowych możliwości: gwary, polszczyzny, swoich w końcu. 

Sam tytuł chociażby: "Niebotyki", czyli dotykające nieba? Rzeczywiście wszystkie opowiadania łączy duch szeroko pojętej metafizyki. Jest otwierające opowiadanie  o zmartwychwstaniach, jest i kończąca zbiór śmierć w powieści "Zawodna zabawka".

Otwierający książkę "Ogród ścierni" to perełki - miniaturki, obserwacje, w których język jest przystępny, łatwy w odbiorze i służy rejestracji zjawisk, snów, myśli. Dalej jest już nieco trudniej. "Boskie dziecko" to już historia zapisana językiem stylizowanym na gwarę, zrozumiałym, ale gęstym od znaczeń i wymagającym skupienia. Niepoślednią rolę odgrywa tu narrator - dziecko, to jego język i jego sposób oglądania świata tworzą opowieść. Zwykłe, choć niekoniecznie szczęśliwe, zdarzenia to historie domowe, ale wszystkie łączy fascynacja obrazami, malowaniem świata. Ten świat jest namalowany na zagarniętych zagranicznych banknotach, to portret zmarłego dziecka, w końcu tatuaże na ciele ukrywającego się w stodole przybłędy. I wszystkie te obrazy fascynują i niszczą, są grzechem. Kreacjonizm jest zastrzeżony dla Boga, a sama fascynacja malowaniem, malunkami, tworzeniem, czy choćby odtwarzaniem prowadzi człowieka do zguby. Jest złem, jest czymś nienaturalnym  tacy też, nienaturalni, zdeformowani są twórcy malunków. Sam narrator też ulega fascynacji obrazem, szuka obrazu raju i wszystko w jego postrzeganiu jest ponadnaturalne (nawet zwykłe jajko), więc i on kończy źle.

Środkowa część "Albo życie" jest najtrudniejsza językowo. Rozpoczyna się wiejsko, by przejść do Auschwitz i operować cytatem: "tu u nas w Auschwicu". I podobnie jak u Borowskiego są tu same wspaniałości. Mordercy są poetami masakrowania, na katowanych ciałach tworzą istne freski, odbicia wzorów z obrusów noszonych przez cztery żydowskie panny skazane na śmierć. Sam centralny motyw przenoszonych w obozie stołów i obrusów przywodzi na myśl obrazy Marca Chagalla, to jednak nie sen, a jeśli to i sen można rozstrzelać. Strzela się w sam środek niesionego i uniesionego wiatrem obrusa.
"Albo życie" to językowy majstersztyk, nagromadzenie nazw i opisów jest niezwykłe, a powracające sceny są komponowane jak muzyczne rondo wokół dominującego i powracającego motywu.

Oddech ulgi przynoszą "Gody".  To zanotowana gwarą historia wdowy Celiny Pląder vel Pluder. Pląder, gdy trzeba podkreślić jej wdowieństwo i fakt, że mąż nieboszczyk nawiedza i plądruje swoje dawne gospodarstwo. Pluder - od noszonych spodni, czyli pludrów, kiedy trzeba nowych kawalerów-obiboków pogonić. W tym gonieniu i mąż-duch pomaga. Zabawa? Zapis wiejskich wierzeń? Może, ale i poważne rozważania o tym, co po śmierci i o złu: "w dawnym czasie zło trzymało się dobra... nie było jednego bez drugiego... w późniejszym czasie zło od dobra odstrzeliło się" i stało się samoistne i samodzielne.

Tom zamyka "Zawodna zabawka albo Vin d'adieu". Ta zawodna zabawka to samo życie, bo się kończy, przemija. Główna bohaterka umiera na raka. Jedynym dowodem, że jeszcze żyje jest napędzany ruchem ręki zegarek. Póki się Ajka rusza zegarek chodzi, kiedy zegarek stanie jej już nie będzie. Czas został tu sprowadzony do ruchu, do działania mechanicznego urządzenia. Życie zresztą też.

Wszystkie dialogi w tej partii tekstu to językowa zabawa pary bohaterów, gra. Kolejny językowy popis Pilota, odsłaniający i głębię, i pozorność znaczeń, słów, wymiany zdań. Paradoksalnie milczenie staje się mową najbardziej nośną, a gry słów nie kończą się zrozumieniem.

W "Niebotykach" wszystko nabiera jakiegoś podwójnego, potrójnego, mistycznego znaczenia. Każda najbłahsza rzecz i czynność. Świat ulega i destrukcji, i sakralizacji. Miesza się jawa i sen, oczywistość i domysł. A puentuje całość niemożność zrozumienia, brak rozwiązania: "Nie domyśliłem się, poszedłem.
- Do.
Do."

Autor: Marian Pilot
Tytuł: Niebotyki
Wydawnictwo: Wydawnictwo Literackie
Data wydania: 16 lutego 2017

Król, Szczepan Twardoch

"Król" Twardocha to, mimo prób reklamowania książki jako niemal arcydzieła, po prostu sprawnie napisana powieść gangsterska. 

Brak w niej próby zmierzenia się z własną historią i własną tożsamością, chociaż biografia bohatera daje tu spore możliwości. Chwyty literackie zapożyczył Twardoch ze swoich wcześniejszych, ambitniejszych powieści stąd to mylne wrażenie literatury wysokiej.  Zapożyczony gadający Litani, dryfujący nad miastem jest stylistycznie wtórny. Refren o zabitym ojcu narratora (także wtórny):"jak ciało koguta na kaparot" kompletnie niczego nie wnosi, to już tylko maniera pisarska. Sam wielokrotnie w tym refrenie przywoływany stary Bernsztajn to nawet nie postać marginalna, on nie istnieje w powieści, więc refreniczne zawodzenie niczemu tu nie służy. Może jedynie zachwianiu pozycji i tak już niewiarygodnego narratora, który stale podkreśla, że nie pamięta czy to, o czym mówi wydarzyło się, czy był świadkiem wydarzeń, czy jedynie opowiedział mu o nich główny bohater - Jakub Szapiro.  Narrator to niby obserwator, ale w wydarzeniach nie bierze udziału i nawet ostatnia dotycząca narratora wolta, ujawniająca kim jest naprawdę, w rzeczywistości niczemu nie służy. To tylko kolejna literacka, narracyjna gra, która miała sytuować "Króla" półkę wyżej na literackim regale i to ta gra miała nobilitować tę gangsterską historyjkę do literatury wysokiej. Sęk w tym, że narrator jest od samego początku niewiarygodny, więc chwyt nie działa. Mojżesz Bernsztajn jest niewiarygodny także jako postać, nie sposób uwierzyć by ktokolwiek dobrowolnie przyłączył się do oprawcy, który zamordował jego ojca.

Pozostałe postacie są wprawdzie wyraziste, ale i konwencjonalne. Burdelmama Ryfka Kij to klasyk gatunku: święta dziwka, zawsze wierna i czekająca jak Penelopa, żona - nieżona Emilia jest jak anioł: dobra i blondynka. Nawet skrajnie zepsuta Anna nie odbiega schematu, wszak pochodzi z zepsutej bogactwem klasy wyższej. Wszystkie postaci są przerysowane aż do karykaturalnej postaci. Kum Kaplica to dawny bohater PPS, który teraz żyje z uciskania biedoty, a żyje tak dobrze, że co chwila trzeba podkreślać jego nadwagę, Pantaleon Karpiński to dewot - sadysta, a faszyzujący Ziembiński za grzech nacjonalizmu został przez pisarza ukarany seksualną niemocą, skutkującą uciekaniem się do perwersji i wyuzdaną córką - a to w świecie "macho" dwa największe nieszczęścia, jakie mogą spotkać mężczyznę. Nieco lepiej wypada postać głównego bohatera. Jakub Szapiro to bokser i bandyta, prawa ręka Kuma Kaplicy ma jednak świadomość, że jest bandytą i mordercą. Mimo to narrator idealizuje głównego bohatera. Szapiro to piękniś jakich mało, na jego widok kobiety mdleją i obdarowują go zaproszeniami, a Szapiro chętnie z zaproszeń korzysta obsługując połowę Warszawy. Przy tym jest zakochany w żonie, a dla synów jest chodzącą dobrocią. Szapiro to najciekawsza postać, kreowany na samca Alfa jest w rzeczywistości człowiekiem słabym , ulegającym wpływom i dającym sobą kierować i ludziom, i przypadkowi. Silny jest tylko z pistoletem w kieszeni, wymuszający haracze od biedoty i mordujący najsłabszych. Ta kolekcja sprzeczności czyni go naprawdę ciekawym.

Ta pogarda dla słabszych widoczna jest nie tylko w działaniach głównego bohatera, jest w "Królu" wszechobecna. Nie tylko wobec biedoty zresztą, także wobec kobiet. Maltretowanie kobiet jest u Twardocha już nie tylko akceptowalne, normalne, jest wręcz pochwalane. Nie ma tu ani jednego bohatera, który nie bije. Znieczulica w stosunku do losu kobiet, słabszych i mniejszości jest tu przerażająca i wszechobecna. Nawet śmierć Józefa Sztajgieca pokazana jest tak, jakby to sam bezbronny krawiec był winny własnej śmierci, a nie zawdzięczał jej masakrze jaką bojówki zgotowały Żydom.

Przedstawione w powieści konflikty rasowe siłą rzeczy muszą być uproszczone, "Król" to nie powieść historyczna, jednak świetnie pokazany jest w książce narastający antysemityzm: nacjonaliści Piaseckiego (w "królu" Bolo i jego grupa), bojówki ONR, działania prasy itd.  Analogia do współczesności nasuwa się sama. W tym wymiarze powieść Twardocha staje się przestrogą, świetnie pokazuje do czego prowadzi politykierstwo (zamiast dalekowzrocznej polityki), zgoda na przemoc i pochwała rasizmu. Obraz Polski z 1937 r. jest bardzo trafny, jednak już sama kreacja przestępczego półświatka jest jednak mało przekonująca. Bardziej chyba przypomina współczesność niż lata 30. Wulgaryzacja języka jest typowa raczej dla naszych czasów i końca XX wieku. Samochody w 1937? Nieliczne, a już tak wyszukane jak samochód Szapiro i jeszcze bardziej krzykliwy wóz Kaplicy zwracałyby na siebie niepotrzebnie uwagę. Mało prawdopodobne.

Tak więc "Król" to tylko powieść sensacyjna w stylu retro. Czyta się świetnie, nawet jeżeli początkowo męczy wulgarny język, to trzeba przyznać, że "Król" to powieść sprawnie, dobrze napisana i niezła w swojej klasie. To naprawdę dobra powieść gangsterska, ale wielkiej literatury nie ma się co spodziewać. Spodoba się na pewno chłopcom w różnym wieku, którzy tęsknią za światem męskiej przygody i oderwaniem się od biurka.

Autor: Szczepan Twardoch
Tytuł: Król
Wydawnictwo: Wydawnictwo Literackie
Data wydania: 2016