Klaśnięcie jednej dłoni, Richard Flanagan

"Klaśnięcie jednej dłoni" Richarda Flanagana jest jak zima: surowa i piękna w swoim okrucieństwie, zbudowana precyzyjnie jak śniegowe płatki. 

Te skojarzenia nasuwają się niemal automatycznie, w całej powieści nastrój smutku i zagrożenia jest "zsynchronizowany" z przyrodą. Obrazy śniegu, wichru, dudnienia deszczu są precyzyjnie dopasowane do postaci, emocji i sytuacji, jak choćby wtedy gdy odgłos dudnienia ulewy towarzyszy uderzeniom w czasie bójki w barze (s. 212).
Wbrew okładkowemu opisowi "Klaśnięcie...." nie jest kryminałem, to najwyższego lotu powieść psychologiczna i obyczajowa. Powieść Flanagana to studium relacji ojca i córki, i studium destrukcji, jakiej przemoc dokonuje w ludzkiej psychice. Głowna bohaterka, Sonja, córka emigrantów z Europy, którym Australia ofiarowała tylko pogardę i poniewierkę, jest psychicznie okaleczona przez przemoc ojca, ojciec z kolei jest ofiarą wojny na Bałkanach. O powieści Australijczyka można powiedzieć, że operuje schematem:  doświadczony wojną człowiek wyżywa się na rodzinie i że to wszystko, nie raz już było. Zgoda, schemat, ale jak napisany... Finezyjnym, chwilami poetyckim językiem, chwilami mocnym, dosadnym, by oddać realia życia robotników. Całe życie Sonji jest zamknięte w przejmujących migawkach, pojedynczych scenach, które jak reflektor wydobywają kluczowe i najbardziej charakterystyczne momenty życia kobiety. Daty zastąpiły tytuły rozdziałów, bo powieść rozgrywa się w 1989-1990 r., ale retrospekcje sięgają roku 1954, a potem lat  1966-67. Ta kompozycja to misterna konstrukcja, fascynująca układanka, dzięki które czytelnik stopniowo odkrywa zawiłości losu Sonji i przyczyny jej braku zaufania do ludzi.
Sam tytuł "Klaśnięcie jednej dłoni"  to klasyczny japoński koan, paradoksalne zdanie, typowe dla filozofii zen, które ma wybić rozmówcę z myślowych. Dlatego bohaterowie Flanagana są niejednoznaczni, ani dobrzy, ani źli, ale wszyscy są naznaczeni nieszczęściem: wojną, nędzą, komunizmem, jak profesor z Krakowa. Także losy Sonji są paradoksalne, jej decyzje, albo ich brak, mogą się wydawać nielogiczne, ale doskonale współgrają z tytułem i zasadą tworzenia koanów.     

Autor: Richard Flanagan
Tytuł: Klaśnięcie jednej dłoni
Tłumaczenie: Robert Sudół
Wydawnictwo: Wydawnictwo Literackie
Data wydania: 18 lutego2016

Małe życie, Hanya Yanagihara

"Małe życie" to książka, którą czyta się emocjami, więc jak zwykle w takiej sytuacji trudno o zachowanie rozsądku. Stąd może tak wiele opinii o powieści Yanagihary obfituje w superlatywy, a ci, którzy nie poddali się całkowicie emocjom są oskarżani o znieczulicę. 

Hanya Yanagihara podjęła się ambitnego zadania przedstawienia całego życia czwórki bohaterów: malarza - JB, architekta - Malcolma, Willema, który jest aktorem oraz prawnika i matematyka Juda. Jednak w rzeczywistości to losy ostatniej dwójki, z naciskiem na postać Juda są przedstawione w powieści. Pozostałe postaci to ledwie tło, grupa satelitów, krążących wokół centralnej gwiazdy, bo taką pozycję ma w powieści Jude. Z punktu widzenia psychologii jest to jednak słabo umotywowane. Zupełnie niewiarygodna jest sympatia, jaką wszyscy darzą Juda mimo jego odpychającego zachowania. Sama pracowitość i niebywała inteligencja nie równoważy wycofywania się, wręcz ucieczek od ludzi, nie ujawniania żadnych informacji o sobie, a często i kłótliwości, podyktowanej strachem. Zatem litość? Jude jest osobą nie w pełni sprawną fizycznie, ale wedle narratorów nie w tym rzecz. Może, bo stanowczo nie jest to powieść o zwykłych ludziach. Nieszczęściami, które spotkały Juda można by obdzielić ze trzy osoby (sieroctwo, trauma w dzieciństwie, choroby), a mimo to jest wybitny i osiąga niebywały sukces jako prawnik. Pozostali także są wybitni, nie ma tu ani jednej postaci zwyczajnej. Jest wybitny architekt, świetny malarz, sławny aktor, lekarz - przyjaciel Juda to człowiek wrażliwy i doskonały specjalista itp. itd. Nawet sąsiedzi to przyjaciele i odnoszący sukcesy artyści - jak Richard. Razi nadmiar, i nadmiar  nieszczęść i doskonałości, ta przesadna idealizacja postaci. Jak w baśni i jak to w baśni zło zostanie ukarane, i to dotkliwie, a dobro nagrodzone.

Odrealniony jest też w powieści Yanagihary świat. On tylko pozornie istnieje, jest zespołem nazw krajów, ulic, kawiarni, w rzeczywistości to jedynie pobieżnie przedstawiona teatralna dekoracja. Na tym tle rozgrywa się, zupełnie nie osadzona w realiach społecznego życia, historia miłosna. Wprawdzie początkowo poruszane są kwestie rasy i pochodzenia bohaterów, ale głównie po to by podkreślić tajemniczość Juda, o którym nawet tego nie wiadomo. Z biegiem czasu i ten temat, i temat orientacji seksualnej bohaterów znikają w powieści, jakby były zupełnie bez znaczenia, a to przecież istotne i szczególnie w USA ma ogromny wpływ na życie. Uderzający jest też brak kobiet w świecie  wykreowanym przez Amerykankę. Zdumiewa fakt, że mimo iż książkę napisała kobieta brak w niej kobiet. One są jedynie teoretycznie, jako dodatek, imię żony, ale do tego zostały zdegradowane, nie zabierają w powieści głosu i nie odgrywają żadnej roli. Takie zachodnie, patriarchalne, by nie rzec seksistowskie podejście dominuje, co tym dziwniejsze, że w książce łatwo odnaleźć echa filozofii wschodu: akceptację samobójstwa, rozumianego nie jako ucieczka, a ulga i pomoc, bo na wschodzie nie wolno zawadzać nikomu, czy życia rozumianego jako "aksjomat pustego zbioru, zaczynającego się i kończącego zerem". Typowo zachodni jest sposób spędzania czasu przez bohaterów i wyznaczniki społecznego statusu. Praca i przyjęcia zapełniają czas, natomiast o pozycji w świecie decydują dochody i stan posiadania, zmieniające się adresy i liczba domów. I zaledwie dwukrotnie domy zostały wykorzystane celowo do pokazania nie wprost postępującej choroby Juda. Po raz pierwszy przy budowie szerokiego prysznica z oporęczowaniem, po raz drugi przy wymianie okien w londyńskim mieszkaniu. Czemu tak? Zapewne dlatego, że "Małe życie" nie pokazuje a streszcza (w założeniu miło opowiadać). Yangihara nie uznaje za prawdę twierdzenia, że jeden obraz wart jest tysiąca słów i konsekwentnie opowiada, streszcza życie kilkorga bohaterów, z mniejszymi lub większymi skrótami, chwilami nie szczędząc banałów, napuszonych, ckliwych i nienaturalnych dialogów, obcych nawet uczuciowym kobietom, a tu wygłaszanych szczodrze przez mężczyzn.

Podobna nieporadność, jakby autorka nie panowała nad narracją dotyczy struktury fabularnej. Nielinearna, achronologiczna budowa z licznymi retrospekcjami ma sens w powieści i nie byłaby sama w sobie rażąca, jednak w połączeniu ze zmianami narracji i narratorów męczy, a wszystko to razem sprawia wrażenie nadmiaru i chaotyczności. Obok listów Harolda, które stanowią część narracji, występuje też 3.osobowy narrator wszechwiedzący, który zna i przeszłość i przyszłość, czemu chętnie daje wyraz. Ten 3.osobowy narrator nie jest jednak obiektywny, jest współczujący, przez co niestety często przekracza granicę kiczu, popadając w tony melodramatyczne, szczególnie gdy pod pozorami 3.osobowej narracji ukrywają się bohaterowie, uczestniczący w wydarzeniach. Kolejny problem to powtarzalność tematów i wydarzeń. W założeniu pewne powtarzające sie daty np. 4 lipca miały sygnalizować upływ czasu, jednak "organizowanie" kolejnego Dnia Niepodległości wyraźnie przerosło autorkę. Korzysta więc przy tym  ze stałego schematu: podaje datę, miejsce, gości i pobieżnie streszcza ile i dlaczego Jude spał. Podobne schematy dotyczą i innych świąt, i nawet wydarzenia tak wyjątkowe jak kolejne wystawy JB stają się powtarzającą się listą tytułów obrazów i niczym więcej. Teoretycznie ta narracja opowiada, częściej jednak streszcza, odwołując się do powtarzanych schematów i tylko dekoracje ulegają nieznacznym modyfikacjom np. zamiast mieszkania Harolda jest dom Willema, ale wydarzenia są niemal identyczne: Jude gotuje, obrażają się, wyjeżdżają, przepraszają i tak wkoło. Nawet ostatnie zdanie: I opowiedział - nie wystarczy, by przekonać czytelnika, że przeczytał opowieść.

W założeniu książka miała pokazać destrukcyjny wpływ traumy i to nawet do pewnego stopnia autorce się udało. Traumy dzieciństwa, przemoc, powracający lęk i piekło pamięci to tematy wywołujące wielkie emocje, ale o wielkich emocjach lepiej mówić cicho, tak cicho jak Rudiš w "Ciszy w Pradze", czy Bakker w "Na górze cisza".

Autor: Hanya Yanagihara
Tytuł: Małe życie
Tłumaczenie:    Jolanta Kozak
Wydawnictwo: W.A.B.
Data wydania:    27 kwietnia 2016

Nocny pociąg do Lizbony, Pascal Mercier

Podróż "Nocnym pociąg do Lizbony" oznacza długą podróż, zwłaszcza w dobie samolotów, z masą czasu na przemyślenia. I dokładnie taka jest powieść Pascala Merciera. Nie sposób jej przeczytać szybko, nie ze względu na objętość, a ze względu na treści - zmusza do powrotów, porównań, ponownych odczytań, przerw i refleksji. 

Osią wydarzeń jest podróż tropem portugalskiej książki i jej autora do Lizbony. Podróż, jako metafora poznawania siebie i życia nie jest oczywiście czymś nowym, tu jednak najistotniejsze są dwutorowo prowadzone rozważania o życiu, a nie samo prowadzone przez bohatera "śledztwo".

Powieść Merciera to właściwie dwie książki. Wtopiona w "Nocny pociąg..." powieść Prado "Złotnik słów" to eseje o ludzkiej egzystencji, pisane wyjątkowo pięknym językiem. To one stają się dla Gregoriusa, pozornie skostniałego w nawykach wielbiciela Marka Aureliusza, impulsem do zmiany własnego życia, odrzucenia schematu i powrotu do zainteresowań z młodości. Kolejne fragmenty "Złotnika słów", dotyczące filozofii, etyki, metafizyki ściśle wiążą się z odkrywaniem przez bohatera własnych przemyśleń. Miesza się tu głos przeszłości i teraźniejszości.

Na jedno z najistotniejszych pytań Merciera: "czy to możliwe, że najprostsza droga, aby zyskać pewność co do samego siebie, polegała na poznaniu i zrozumieniu kogoś obcego?" w kontekście tej powieści trzeba odpowiedzieć: tak. Drogą do poznania siebie jest poznanie Prado, jego życia i powieści. Kolejne prawdy odkrywane o zmarłym za czasów dyktatury Salazara lekarzu, znajdują odbicie w życiu klasycysty, jego los to w pewnym sensie echo życia Portugalczyka. Gregorius stopniowo odkrywa powiązania  pomiędzy ludźmi, wzajemne zależności pomiędzy nimi, ale i ludzką słabość, wynikającą z upływu czasu. To właśnie zmusza, pozornie skostniałego nauczyciela języków klasycznych do zmian (choćby nauki ciągle żywego portugalskiego) i ocen: świata i ludzi, sensu życia, dokonywanych wyborów, gier, pozorów i dostosowywania się do sytuacji.

"Nocny pociąg do Lizbony" to powieść o możliwości poznania siebie i innych. To książka o samotności i poczuciu szczęścia, gdy żyje się zgodnie z własnymi ideami, o konsekwencjach dokonanych wyborów. A wszystko to bardzo niespiesznie, w leniwy, spokojnym nurcie narracji.

           

Autor: Pascal Mercier
Tytuł: Nocny pociąg do Lizbony
Tłumaczenie: Magdalena Jatowska
Wydawnictwo: Noir sur Blanc
Data wydania: 2015

Apokryf Agłai, Jerzy Sosnowski

Nic nie jest doskonałe. Przy czytaniu "Apokryfu Agłai" Jerzego Sosnowskiego trzeba koniecznie pamiętać, że to debiut pisarza, a nie jego najnowsza książka. 

"Apokryf Agłai" to w rzeczywistości trzy powieści w jednej: powieść obyczajowa, melodramat i powieść sensacyjna, które łączy narrator. W efekcie dostajemy mieszaninę narracji i mieszaninę konwencji, i kilka aluzji, które nie są w pełni wykorzystane. Sprawiają raczej wrażenie ślepych uliczek, w które narrator dla zabawy kieruje czytelnika. Apokryf jest i nie jest apokryfem, a Agłaja nie ma nic wspólnego z bohaterką "Idioty". Trzecia część wykorzystująca motywy  science fiction i motywy sensacyjne z PRL-u: szpiegostwo, łodzie podwodne, KGB - jest najsłabsza fabularnie i psychologicznie. Jest próbą domknięcia dwu wcześniejszych opowieści, klamrą, która niczego nie kończy i niewiele spina. Końcowe "jestem" jedynie eksponuje narratora, nie domyka akcji.

Tych kilka uzupełniających się warstw narracji układa się w wielopoziomową fikcję z powtarzającym się motywem porzucenia mężczyzny, wpisanym symetrycznie w każdą z trzech opowieści: Wojtek zostaje porzucony przez Beatę, a Adam przez Lilę, a w rzeczywistości Krzysztof zostaje porzucony przez Zofię/Marię. Ta gra imion to nie jedyna gra w narracji. Tak naprawdę nic tu nie jest tym, czym się być wydaje. Lata 90. w pierwszej części to w zamaskowany nieporadnie czas komunizmu, co zdradzają nazwy męskich kosmetyków: Wars i Brutal, zresztą potwornie śmierdzących i opisy siermiężnej studniówkowej i knajpianej rzeczywistości. Ta część, obyczajowa, jest też w moim odczuciu najlepsza. Kolejna to melodramat, w którym odwrócono tradycyjne role. To kobieta jest destrukcyjną femme fatale, a mężczyzna jest rozpaczliwie bezwolny. Miłość to dla niego niewola. Ostatnia część jest najbliższa w formie przygodowej powieści dla młodzieży, z wplecionymi elementami sensacji, ale nawet tu dominuje mizoginizm i podkreślanie destrukcyjnej roli kobiety nawet jeśli jest to cyborg (tu nazywany marionetą, bo to brzmi groźniej niż marionetka).

W sumie "Apokryf Agłai" jest niespełnioną obietnicą, ale i niezłym czytadłem.

 

Autor: Jerzy Sosnowski
Tytuł: Apokryf Agłai
Wydawnictwo: W.A.B.
Rok wydania: 2001