Echo słońca, Waldemar Bawołek

W jednym z wywiadów Waldemar Bawołek przyznał, że całe jego życie to Ciężkowice, gdzie mieszka, a całe pisanie to autobiografia, w której "mieli" rzeczywistość. 

Bawołkowe młyny mielą jednak gorzką mąkę. Relacje pomiędzy starzejącym się, 50-letnim synem, a starą matką, którą się opiekuje to opowieść o rozczarowaniu. Ich rozmowy (spisywane jak sceniczne dialogi) są wiwisekcją wspólnego życia tej dwójki. Wszystkie są osadzone w codzienności i tylko bieżących spraw dotyczą, ale są pełne zjadliwych pretensji. Życie głównego bohatera upływa na piciu i wysłuchiwaniu utyskiwań matki. Do rangi symbolu urasta tu kupiona zgniła cytryna. Renesansowy symbol życia i ochrony przed wszelkimi truciznami u Bawołka jest zapleśniałym, czarnym owocem - symbolem zmarnowanego życia, dzielonego pomiędzy matką a knajpą pełną mężczyzn w identycznej jak jego sytuacji.

Śmierć jest wszechobecna, ale zaprząta jedynie myśli mężczyzn. Jest zawsze przyczajona, niechciana i oczekiwana równocześnie. W życiu tych mężczyzn, którzy krążą pomiędzy pieluchami matek i szpitalami staje się tematem dominującym. Naznacza właściwie każdą myśl i działanie, bo "może to dzień jej ostatni". Śmierć czai się w rutynie dnia, a takie życie to już właściwie śmierć za życia. 

Drugi tor tej opowieści to surrealistyczne monologi, echa życia, które być mogło, ale nie zaistniało. Jednak przejścia od codzienności do tego surrealizmu są zbyt nagłe i niczym nie zapowiadane. Gwałtownie zmienia się temat i język, a narracja z 1-osobowej przechodzi w 3-osobową i odwrotnie. To nie jedyne wady książki. Zbyt wiele w niej ogólników o współczesnym świecie, jego pędzie i pogoni za dobrami. Przy tym jest jakby niedokończona. Historia zawiesza się, urywa w pół, brakuje jej puenty. Warto ją jednak przeczytać, nie tylko ze względu na zaskakujący obraz prowincji i rzadko poruszany temat mężczyzn opiekujących się starymi matkami. Doskonałe są partie dramatycznych dialogów matki i syna i większość wizji na granicy jawy i snu ze swoim szaleńczym wręcz bogactwem języka. Zapada w pamięć.

Autor: Waldemar Bawołek
Tytuł: Echo słońca
Wydawnictwo: Czarne
Rok wydania: 2017

Mężczyźni objaśniają mi świat, Rebecca Solnit

"Mężczyźni objaśniają mi świat" to zbiór esejów Rebeki Solnit, które ukazały się w polskim przekładzie w 2017 roku. To też tytuł eseju otwierającego zbiór, który amerykanka napisał w roku 2008. Pozostałe teksty powstawały do roku 2014, głównie jednak w 2013 i 2014 i niestety są stale aktualne, a w Polsce może nawet coraz bardziej aktualne. 

Cały zbiór poświęcony jest kwestii równouprawnienia, a rozpoczyna go opis absurdalnej sytuacji, która być może zapoczątkowała feministyczną kampanię autorki, wcześniej znanej jako humanistka, pisząca o filozofii i antropologii. To którąś z jej wcześniejszych książek bogaty i arogancki gospodarz przyjęcia kazał jej koniecznie przeczytać i zupełnie nie docierało do niego, że książkę, którą zna zresztą tylko z prasowych omówień, ona zna lepiej, bo jest jej autorką. Pan Bardzo Ważny, jak nazwała go Solnit, jest typowym przykładem mężczyzny, który zawsze wie lepiej i zawsze jest bardziej kompetentny od kobiety, ma więc prawo objaśniać astronautce warunki panujące w kosmosie. Solnit jednoznacznie określa ten typ arogancji jako przemoc i celowe dyskredytowanie kobiet. Stąd już prosta droga do każdej innej formy przemocy, bo przecież jest na to przyzwolenie. A statystyka dotycząca gwałtów, pobić i morderstw, dokonywanych na kobietach jest przerażająca.

To samo protekcjonalne traktowanie sprawia, że kobietom trudniej walczyć z przemocą, nawet fizyczną. Oskarżenie kończy się dla kobiety tym, że to ona staje się ofiarą. Jest oskarżana o histerię, kłamstwo lub co najmniej brak poczucia humoru, jeśli to molestowanie. Solnit celnie ukazuje metody uciszania kobiet, cytuje media, wypowiedzi polityków, omawia prawne aspekty sytuacji kobiet. Po takim wywodzie na szczęście ją samą trudno uciszyć, bo to jedynie potwierdziłby słuszność jej wywodu.

Amerykańska eseistka ma niezwykły wręcz dar: bardzo krytyczne spojrzenie . Bacznie ogląda to, co mogłoby wydawać się oczywiste, bo jest zastane, ugruntowane tradycją. Stawia diagnozy i nazywa rzeczy po imieniu. To ostatnie jest szczególnie istotne: umiejętność nazwania sprawy jest pierwszym krokiem do zrozumienia i rzeczywistego oporu. Tak rodzą się idee. Na szczęście, jak zauważa w "Puszce Pandory", raz uwolniona idea nie daje się ponownie zamknąć.

Autor: Rebecca Solnit
Tytuł: Mężczyźni objaśniają m świat
Tłumaczenie: Anna Dzierzgowska
Wydawnictwo: Karakter
Rok wydania: 2017

O zmierzchu, Therese Bohman

"O zmierzchu" Therese Bohman łączy elementy powieści feministycznej i powieści akademickiej. Jednak feminizm, który idealnie pasuje do akademickiego środowiska, już niekoniecznie uszczęśliwi główną bohaterkę. 

Karolina, historyk sztuki i główna bohaterka "O zmierzchu" jest zaprzeczeniem zadowolonej z życia singielki, typowej dla literatury feministycznej. Wprawdzie ma doskonałe wykształcenie, profesorski tytuł i spore ambicje, ale jej życie uczuciowe to wielka katastrofa, z czego sama bohaterka doskonale zdaje sobie sprawę. Smutki topi w alkoholu i żyje, wbrew oczywistym faktom, w przekonaniu, że potrafi grać mężczyznami. Pustkę życia i rozgoryczenie starannie maskuje, na chwile słabości pozwala sobie jedynie we własnych czterech ścianach. Stereotypowa singielka? Bliżej jej chyba do postaci demaskującej stereotypy, którymi już obrósł feminizm.

Równocześnie feminizm jest w akademickim świecie prostą drogą do kariery. Jak każda moda ułatwia awans, co staje się pokusą, by pójść na skróty. Tę drogę wybiera doktorant Karoliny, narażając tym samym pozycję swojej promotorki i jej renomę w akademickim świecie. I choć Karolina nie należy do najsympatyczniejszych osób, jest tak prawdziwa, że niemal odruchowo zaczynamy jej kibicować, kiedy może polec z kretesem w starciu z męskim karierowiczostwem i wygodnictwem.

W powieści Bohman feminizm nie jest receptą na życie, ale to męski świat, szczególnie ten akademicki przedstawiony jest z brutalną szczerością. To snobizm, który udaje wyrafinowanie, karierowiczostwo, pozorowany feminizm i fałszywy liberalizm, maskujące rzeczywisty konserwatyzm i skostnienie. Jest nawet obchodzenie systemu podatkowego. Całą ta "plejada gwiazd" i wszechobecne konwenanse prowadzą do poczucia wyobcowania Karoliny i jej fascynacji manieryzmem, który, podobnie jak tytuł powieści, symbolizuje schyłek. 

Autor: Therese Bohman
Tytuł: O zmierzchu
Tłumaczenie: Justyna Czechowska
Wydawnictwo: Pauza
Rok wydania: Warszawa 2019

Krawawy południk, Cormac McCarthy

"Krwawy południk" przez krytyków został ogłoszony arcydziełem, a McCarthy po wydaniu powieści w 1985 r. zaczął być zestawiany już nie tylko z Faulknerem, jak wcześniej, i Melvillem, ale obok takich sław jak Philip Roth czy Steinbeck. Nie zmienia to faktu, że czytanie "Krwawego południka" to droga przez mękę. Przytłacza ogrom przemocy, przedstawianej bardzo plastycznie i świadomość wagi słów. Tu nie można sobie pozwolić na czytanie pobieżne, bo najdrobniejszy epitet może okazać się znaczący dla zrozumienia makabrycznej sceny. 

Akcja rozgrywa się w latach 40. XIX w. na pograniczu amerykańsko-meksykańskim, a kanwą są losy osieroconego przez matkę chłopca. Znienawidzony przez ojca i obwiniany przez niego o śmierć matki ucieka z domu i szybko odkrywa jak pociągające jest zło. Zaciąga się do oddziału flibustierów, a niedługo później wędruje z bandą Glantona. Oficjalnie mają chronić ludność przed atakami Apaczów, w rzeczywistości mordują kogo popadnie.

"Krwawy południk" to opowieść o źródłach zła, które McCarthy przedstawia jak malarski fresk pełen form i kolorów, za to bez wnikania w ludzkie cierpienie i stany emocjonalne morderców. Jest tylko fizyczny mord złożony z gestu i koloru, a sceny walki w ujęciu autora przypominają taniec. Wszystko to jest całkowicie oczyszczone z emocji, beznamiętne, nieludzkie. Ogrom przemocy rejestrowany jest jak szybki, fotograficzny zapis, kolejne migawki pędzą dalej do następnego koszmarnego obrazu. Ofiary są całkowicie odczłowieczone, to już tylko krwawe strzępy i gnijące ludzkie mięso, porównywalne tylko do świata zwierząt.

Ogromna ilość i plastyczność obrazów rzezi działa na czytelnika, obezwładnia, ale też prowadzi do zobojętnienia, jakby celowo, żeby pokazać jak człowiek na każde zło się uodparnia. Krew i zachód słońca, krzyk mordowanych i cisza pustyni u McCarthy'ego są jak naturalne dopełnienie, jakby taki właśnie był zwyczajny, normalny obraz świata. A zło uwodzi swym pięknem, kusi, zaciera granice moralne.

"Krwawy południk" ma zaskakującą kompozycję. Rozpoczyna się jak powieść inicjacyjna, by dość szybko przejść w powieść awanturniczą i w końcu w parabolę w tej części, gdzie postacią dominującą jest sędzia Holden. Przerażający, obłąkany, psychopatyczny, roszczący sobie prawo do panowania nad światem i mordujący w imię tego panowania. Bez jego zgody nic nie może istnieć i nic nie może cieszyć się wolnością. Holden to osobliwe wcielenie nietzscheańskiego nadczłowieka. Nie tylko stoi ponad prawem, ale i ponad światem, który kataloguje jak zbiór własnych dóbr. Dla niego wojna jest celem samym w sobie, bo wojna jest bogiem w pustym świecie, w którym innego Boga zabrakło. Wojna to gra, w której stawką jest istnienie, bo "jedyną tajemnicą jest brak tajemnicy".

McCarthy jest skrajnym pesymistą, nie wierzy w człowieka. Nie wierzy w dobro, wierzy we wrodzoną skłonność do zła. Obala kolejny amerykański mit - mit zdobywców Dzikiego Zachodu. Dla niego to ziemia bezprawia, a zdobywcy to ci, których własna buta doprowadziła do całkowitego moralnego upadku.

Autor: Cormac McCarthy
Tytuł: Krwawy południk
Tłumaczenie: Robert Sudół
Wydawnictwo: Wydawnictwo Literackie
Data wydania: 2010

Droga, Cormac McCarthy

McCarthy stworzył przerażającą wizję przyszłości po apokalipsie. Fabułę "Drogi" można streścić właściwie w jednym zdaniu: to opowieść o wędrówce ojca i syna przez zniszczony świat w stronę wybrzeża. 

Równie ascetyczny jak fabularny zamysł jest język powieści. Cała zbudowana jest z bardzo krótkich rozdziałów, czasem wręcz pojedynczych akapitów, na które składają się proste, krótkie, kilkuwyrazowe zdania lub równoważniki zdań. Degradacja języka jest odzwierciedlaniem degradacji świata, który jest równorzędnym bohaterem powieści obok pary głównych bohaterów. Przyroda, lub raczej jej brak, bo wszystko co żyło uległo zagładzie, to temat dominujący, bo wpływa przecież na życie obu wędrowców. 

Żaden z wędrującej dwójki nie ma zadatków na bohatera. To dwie realistyczne postaci: naiwne dziecko, które nie zna innego świata niż ten zastany i ojciec, resztkami sił walczący o ocalenie ich obu i wspominający to, co przeminęło. Jednak to dziecko, które nie zna czasów innych niż nieludzkie jest zdolne do ludzkich odruchów. Drugi promyk nadziei w powieści to jedyna postać, której imię poznajemy: Ely - starotestamentowy prorok Eliasz, który ma wrócić na ziemię w czasach Mesjasza. To właśnie z nim chłopiec dzieli się resztkami jedzenia. Jeśli "wraz z ostatnim egzemplarzem odchodzi cała kategoria rzeczy" to u McCarthy'ego jednak ocalało człowieczeństwo, choć wizja tego świata jest przytłaczająca.

Autor: Cormac McCarthy
Tytuł: Droga
Tłumaczenie: Robert Sudół
Wydawnictwo: Wydawnictwo Literackie
Rok wydania: 2008