Grace i Grace, Margaret Atwood

W 1843 r. został zamordowany Thomas Kinner i jego gospodyni Nancy Montgomery. Sprawa, głośna wówczas w Kanadzie intryguje do dziś i przykuła także uwagę Margaret Atwood. Powieść "Grace i Grace" nie jest jednak kryminałem. Atwood nie usiłuje rozstrzygnąć czy tytułowa Grace była winna, czy niewinna.  

Losy Grace Marks są dla kanadyjskiej pisarki pretekstem do snucia opowieści o życiu w XIX-wiecznej Kanadzie, głównie o życiu służących, takich jak Grace, choć nie tylko, bo poznajemy też kobiety z dobrych domów, kobiety z towarzystwa i los kobiet, które tracą majątek i swoją pozycję. Powieść jest na wskroś feministyczna, ale wolna od naiwnej dydaktyki i moralizatorstwa.

Na zbeletryzowaną historię Grace składa się narracja głównej bohaterki, która rozmawia z badającym ją psychiatrą - Simonem Jordanem i szereg listów, które w większości dotyczą właśnie sprawy Grace. Są one obrazem zakulisowych działań, podejmowanych w celu uwolnienia Grace i doskonale oddają skrajne emocje jakie wzbudzała dziewczyna. Była postrzegana jako diabeł lub skrzywdzony anioł, rzadko jednak widziano w niej po prostu człowieka.

Zaś sam język Grace jest doskonały. Uwięziona i wolna od codziennych trosk Grace jest doskonałą komentatorką rzeczywistości i wydarzeń, i tych bieżących, i tych sprzed pojmania. To głównie z jej opowieści wyłania się świat służących i dam, świat nędzy i bogactwa i zachodzących między nimi zależności.

"Grace i Grace" to także świetnie uchwycony koloryt epoki. Połowa XIX w. to wiara w seanse spirytystyczne i mesmeryzm, który uchodził za dziedzinę nauki, zachwyt nad badaniami naukowymi i rozwojem medycyny, w tym psychiatrii z jej osobliwymi jak dla nas zwyczajami, np. traktowaniem szpitali jak ludzkiego zoo, które można zwiedzać. Stąd jednak mnogość różnych, często sprzecznych opinii o głównej bohaterce, które pojawiają się w listach i cytowanych artykułach.

Wszystkie postaci "zamieszane" w sprawę Grace są wyraziste, pełnowymiarowe, czasem wręcz intrygujące. Co popycha ludzi do obrony domniemanej morderczyni? Dlaczego zaangażowanie w sprawę uwolnienia Grace nie słabnie z biegiem czasu, a trwa całe lata? Czy była to kwestia młodości i urody oskarżonej, czy też dominującego w XIX w. przekonania, że kobiety są słabe, kruche i bezwolne? Czy w XIX w. po prostu nie sposób było pogodzić się z tym, że kobiety bywają gwałtowne i brutalne? Czy taka wizja musiała zostać odrzucona choćby ze względu na wychowanie i wychowywanie "grzecznych dziewczynek"? A może Grace to jednak nie anioł, a perfidna morderczyni i osoba perfekcyjnie manipulująca swoim otoczeniem? Zagadka pozostaje nie rozwiązana. Atwood bardzo zręcznie żongluje postaciami, wydarzeniami, narracją i nie opowiada się po żadnej ze stron sporu. Istotą opowieści nie jest bowiem zbrodnia i wina, ale psychologia postaci. 

Autor: Margaret Atwood
Tytuł: Grace i Grace
Tłumaczenie: Aldona Możdżyńska-Biała
Wydawnictwo: Prószyński i S-ka
Data wydania: 2017

Koniec punku w Helsinkach, Jaroslav Rudiš

„(…) przy tym historia wesoła,
a ogromnie przez to smutna”.
Wesele, S. Wyspiański

Helsinki Rudiša to bar, ostatni, gdzie można palić, gdzie zamiast rozbudowanej karty dań jest szeroki wybór alkoholi i zakaz wprowadzania dziecięcych wózków. Miasto, w którym ten bar się znajduje nie zostało bliżej określone, wiemy jedynie, że jest to spore miasto (z dobrze rozbudowaną siecią tramwajową) w dawnym NRD. Po zjednoczeniu Niemiec miasto przechodzi gruntowną modernizację, co dla wielu jest wstrząsem. W każdym razie stare odchodzi, a ostatnim bastionem starych czasów, czasów buntu są właśnie Helsinki. Do baru ściąga całe pokolenie, oryginałowie i życiowi rozbitkowie, banda nieudaczników, żyjąca ideałami swojej bujnej młodości i niezdolna do przystosowania się do zmian. Dawne nawyki stopniowo zmieniają się w obsesje i szaleństwo, a rozmowy krążą stale wokół tych samych tematów. Wszyscy żałują zmarnowanej młodości, zaprzepaszczonych szans, a żal zmienia się najpierw w rezygnację, a później w cichą, niewypowiedzianą rozpacz. Bar Olego upada, bo drży świat, dosłownie i w przenośni. Upada, kiedy upada komunizm. Kończy się też punk - symbol buntu, opozycji, walki z komuną, symbol oryginalności.
Właściciel baru Helsinki - Ole, to dawny punk, buntownik, założyciel kapeli Automat, któremu właściwie nic się w życiu nie udało, tak dalece, że niemal rezygnuje z życia. Jest nieszczęśliwy, rozczarowany sobą i życiem, apatyczny, wręcz całkowicie zobojętniały na wszystko. Brzmi dramatycznie? To zdumiewające, ale w rzeczywistości Rudiš stworzył pogodną książkę o smutku.

W główną narrację wtrącono dwa pamiętniki, Nancy - nastoletniej puncurki z czeskiego Jesu i nastoletniej córki Olego. Pamiętnik córki Olego, która nie utrzymuje kontaktów z ojcem, to kwintesencja rozczarowania nowymi czasami, rozbuchanym konsumpcjonizmem, o którym stare pokolenie marzyło. Dziewczyna nowy porządek widzi jako wielką mistyfikację, świat kreowany w photoshopie, podczas gdy w starym nawet filmy porno obywały się bez retuszu.
Drugi pamiętnik, pamiętnik Nancy jest żywy, pisany na gorąco, boleśnie szczery i obfitujący w slangowe wyrażenia. Całkowicie ignorując zasady pisowni Nancy pisze o buncie, seksie, miłości. Szczerość i naiwność nastoletniej Czeszki niemieckiego pochodzenia jest rozbrajająca i przerażająca. Obraz komunistycznej Czechosłowacji do wesołych jednak nie należy. To, co przede wszystkim obowiązuje to typowo komunistyczny nakaz podporządkowania się i zakaz bycia w jakikolwiek sposób oryginalnym. Małomiasteczkowa społeczność Jesu tępi puków, bo ci zbytnio się wyróżniają. Punk i muzyka są właśnie wyrazem buntu i wolności, choć Nancy stale doskwiera poczucie beznadziejności. Jej "no future", powtarzane stale potwierdza na innym planie los Olego.

Wszystkie trzy opowieści splatają się nie tylko na planie wydarzeń, także w sferze tematu i nastroju. "Koniec punku w Helsinkach" to książka nostalgiczna, smutna i pogodna. Ot, paradoks Rudiša.

 
Autor: Jaroslav Rudiš
Tytuł: Koniec punku w Helsinkach
Tłumaczenie: Joanna Janowicz
Wydawnictwo: Książkowe Klimaty
Data wydania: 2013

Mnóstwo czasu, E. L. Doctorow

12 opowiadań ze zbioru "Mnóstwo czasu" E.L. Doctorowa różni praktycznie wszystko. Są utrzymane w różnym stylu, pochodzą z różnych lat, dotykają różnych tematów. Wspólnym mianownikiem są "ludzie, którzy wyróżniają się z otoczenia", co w przedmowie podkreślił autor. 

Mimo to "Mnóstwo czasu" układa się w spójny portret Ameryki - różnorodnej, rozwarstwionej i chwilami zaskakującej, bo to zbiór zaskakujących historii o niezwykłych ludziach.

Co łączy pracownika szanowanej korporacji, żyjącego jak kloszard z pracującym na zmywaku chłopakiem, który daje się wmanewrować w małżeństwo z imigrantką? Uczucia. To one są motorem wszystkich zmian, budują i rujnują ludzkie życie. I tyle. Różnorodność tematyczna tego zbioru jest ogromna. Znajdziemy tu nawet świetnie napisane opowiadanie sensacyjne ("Dom na równinie"), obraz życia sekty ("Walter John Harmon") i jeszcze kilka innych równie błyskotliwych  opowiadań. Czyta się świetnie i aż żal, że te opowiadania nie są bardziej rozbudowane.

Autor: E. L. Doctorow
Tytuł: Mnóstwo czasu
Tłumaczenie: Dorota Kozińska
Wydawnictwo: Świat Książki
Data wydania: 2012

Ptaki, Tarjei Vesaas

 

Nieczęsto zdarza mi się o powieści pisać: arcydzieło. W przypadku "Ptaków" Vesaasa nie mam cienia wątpliwości. Arcydzieło. 

 

Mattis, główny bohater "Ptaków" jest dla otoczenia tylko wiejskim głupkiem, "Pomylonym", jak o nim mówią. Pozornie ociężały umysłowo, dobiegający czterdziestki mężczyzna jest niezwykle wrażliwy na urodę świata, na przyrodę wśród której żyje. Najdrobniejsze przejawy piękna wprawiają go w zachwyt, a zdarzenia dla innych błahe dla niego stają wydarzeniami o kolosalnym znaczeniu, wymagającymi gruntownego przemyślenia. Mattis obserwuje świat i przeżywa go intensywnie, równocześnie szukając drogi porozumienia z nim (pisze listy do słonki), bo mimo obecności siostry - Hege, jest bardzo samotny. Jest odizolowany od świata, a bywa, że i od siebie (scena z lustrem). Dla ludzi jest jedynie "Pomylonym", więc każdy kontakt z ludźmi analizuje, a przejawy zrozumienia są dla niego wydarzeniem takiej rangi, że jeszcze długo żyje wspomnieniami.

Mattis jest przy tym niezdolny do pracy zarobkowej, widzi i słyszy więcej, zalewa go ogromna ilość wrażeń i doznań, więc nadmiar myśli plącze mu ręce. Na dom i utrzymanie obojga pracuje więc czterdziestoletnia, równie samotna jak brat, Hege. Sytuacja zmienia się jednak, gdy w życie Hege pojawia się drwal Jörgen.

Bohaterów poznajemy w krótkich, wyrazistych scenach z ich codziennego życia. Doskonałe dialogi łączą się z 3 osobową narracją. Wszechwiedzący narrator oddaje jednak nawet najsubtelniejsze przejawy emocji głównego bohatera, zna też jego uczucia i myśli i "zdaje z nich relację" w mowie pozornie zależnej. Nie jest to jednak książka przegadana. "Ptaki" to świadectwo ogromnej wrażliwości pisarza i wnikliwe studium samotności.

Autor: Tarjei Vesaas
Tytuł: Ptaki
Tłumaczenie: Beata Hłasko
Wydawnictwo: Wydawnictwo Poznańskie
Data wydania: 1974