Dziesiąty grudnia, George Saunders

Pierwszy kontakt ze zbiorem opowiadań George'a Saundersa wywołuje szok tak wielki, że początkowo może odpychać. Warto się jednak przełamać, bo już w połowie pierwszego opowiadania -"Zwycięska runda"- wiadomo, że to doskonała proza. 

"Zwycięska runda" to mistrzowski popis "wchodzenia do cudzej głowy" (a tę technikę Saunders uwielbia). Wydarzenia oglądamy z trzech perspektyw narracyjnych, to trzy monologi wewnętrzne, charakteryzujące każdego z bohaterów i popychające akcję do przodu. Właśnie ten chwyt narracyjny wywołuje w pierwszej chwili konsternację odbiorcy, by po chwili pozwolić mu odkryć, że amerykański autor to doskonały psycholog, a monologi mówią  o narratorach, którzy są też uczestnikami wydarzeń niemal wszystko. Jest "tresowany" Kyle i "księżniczka" Alison i ....

Zbiór "Dziesiąty grudnia" to nie landrynkowa laurka dla nastolatek. To prawdziwy świat, często naturalistyczny w opisie, świat Ameryki spoza telewizyjnego ekranu, bez blichtru, fortun, jachtów i bajecznych rezydencji. To nie jest świat sprawiedliwości społecznej, to świat ewidentnych, rażących nierówności, z którymi bohaterowie nie mogą się pogodzić. Życie to walka o lepsze, pozorowanie wiary w cud na przekór wszystkim kataklizmom. Bohaterowie to ludzie, którzy nie zaliczają się nawet do klasy średniej, to nieudacznicy i pechowcy, marzący o lepszym życiu. To ich właśnie, takich "wybrakowanych" autor stawia w sytuacjach jak z greckiej tragedii- zawsze muszą wybierać i nigdy nie są to łatwe decyzje. Czemu zatem takich bohaterów wikła autor w skomplikowane moralnie sytuacje? Bo tacy jesteśmy my wszyscy.  Saunders wyznał w wywiadzie, że "satyra nie polega na opisywaniu tamtych jako dupków, tylko wyobrażaniu sobie, że my to oni kiedy mamy zły dzień."

Dominujący temat zbioru zapowiada już w pierwszym opowiadaniu Alison: "Ale serio: życie to frajda czy zgroza?" Łatwych odpowiedzi nie będzie. Będą za to piętrzące się pytania niemałej wagi: Co decyduje o naszym życiu - przypadek, czy my sami? Dlaczego człowiek jest zły? Dlaczego krzywdzimy innych? Pytania na miarę nastolatki, takiej właśnie jak 15. letnia Alison? Być może, jednak odpowiedź Saundersa jest wspaniałym brakiem odpowiedzi i mistrzowską grą konwencjami i formami. Oprócz strumienia myśli znajdziemy w tym zbiorze naturalizm godny Zoli ("Szczeniak"), science fiction ("Ucieczka z Pajęczej Głowy"), absurd i makabrę, gry stylem i konwencjami językowymi, jak choćby zderzenie języka nizin i elit w "Szczeniaku" czy grę archaizmami ("Moje rycerskie fiasko").

"Dziesiąty grudnia" to 10 świetnych opowiadań  o człowieczeństwie, łączących doskonały warsztat literacki z psychologiczną głębią i etyczno-filozoficznymi dylematami.

Autor: George Saunders
Tytuł: Dziesiąty grudnia. Opowiadania
Tłumaczenie: Michał Kłobukowski
Wydawnictwo: W.A.B.
Data wydania: 2016

Droga do domu, Yaa Gyasi

"Droga do domu" wzbudza mieszane uczucia. Reklamowana jako "saga tętniąca afrykańską magią życia" i książka "barwna, nasycona egzotycznym pięknem, a czasem przejmującym smutkiem" pozostawia niedosyt. Yaa Gyasi zamiast sagi napisała kilkanaście uproszczonych biografii, fragmentów życiorysu, zresztą trafnie uchwyconych i stąd żal, że nie są to dłuższe i pełniejsze historie. W tej wersji to 14 streszczeń, w których każdy z bohaterów jest ilustracją jakiejś formy przemocy, z którą się zetknął, a poszczególne rozdziały to opowiadania z tezą, protest przeciw niewolnictwu. 

U Gyasi jest wszystko: kolonializm, walki plemienne i sprzedawanie jeńców, mordercza, wymuszana biciem praca na plantacjach Południa, są i ucieczki na Północ Stanów i "kolej podziemna", później fałszywe oskarżenia i wyroki skazujące na niewolniczą pracę w majestacie prawa, jeszcze później czarne getta i segregacja rasowa, narkotyki itd. Słowem całe zło, jakie tylko mogło spotkać czarnego człowieka i wszystko to w jednej książce. Dorosły czytelnik oczywiście doskonale wszystko to zna, bo to podstawowe informacje, dla niego więc "Droga do domu" niczym odkrywczym nie będzie. Być może będzie to świetna książka dla bardzo młodych ludzi, którzy po prostu z racji wieku o niewolnictwie jeszcze wiedzą niewiele. O tyle książka Ghanijki jest cenna, że może dać pierwszy impuls do poszukiwania prawdy i źródeł obecnych rasowych konfliktów. Równocześnie jednak "Droga..." niesie pewne zagrożenia, powtarzalność przedstawianego okrucieństwa uodparnia czytelnika, powracające opisy przemocy mają działanie znieczulające, już się na nie nie reaguje. Wszystko jest przewidywalne. Ilość niestety nie zawsze przekłada sie na jakość, zwykle większym wstrząsem bywa jedna przejmująca historia niż dziesiątki, bo te stają się już tylko statystyką.

Losy większości bohaterów stworzonych przez Gyasi mogłyby być wstrząsem dla czytelników, gdyby nie zostali oni potraktowani tak źle przez samą autorkę, gdyby nie wtłoczyła ich biografii w zbyt pobieżne streszczenia. A niemal każda z tych postaci mogłaby stać się pełnowymiarowym, ciekawym człowiekiem i bohaterem odrębnej powieści.  My niestety dostaliśmy niedokończone, niedopowiedziane historie, a chciałoby się więcej. Tym bardziej, że język Gyasi jest naprawdę dobry. Niewiele tu na szczęście tandetnej filozofii i marnych kwiecistości, tych kilka potknięć zauważa się, bo rażą na tle naprawdę dobrego stylu debiutującej pisarki. Sami bohaterowie żyją na dwu kontynentach, w Afryce i Ameryce -  niewolnicy i potomkowie niewolników, a ich dzieje obejmują trzy wieki, od XVIII do po XXI. To potomkowie dwu przyrodnich sióstr, jednej wydanej  za białego kolonizatora, drugiej sprzedanej do niewoli za ocean, jednak ani jedna, ani druga gałąź rodziny nie jest wolna od nieszczęść wynikających w kolonializmu.

Nie ulega dla mnie wątpliwości, że sięgnę po kolejne książki Gyasi ze względu na język, a także z nadzieją, że znajdę w nich więcej Afryki i pełnowymiarowych bohaterów. Nie zniechęca mnie nawet ewidentnie sztuczne zakończenie "Drogi do domu", w którym po upływie trzech wieków spotykają się przedstawiciele rozdzielonej jeszcze w XVIII w. rodziny. Mimo zastrzeżeń to naprawdę niezły debiut. 

Autor: Yaa Gyasi
Tytuł: Droga do domu
Tłumaczenie: Michał Ronikier
Wydawnictwo: Wydawnictwo Literackie
Data wydania: 2 czerwca 2016

Diego i Frida, Jean-Marie Gustave Le Clezio

"Diego i Frida" noblisty Jeana-Marie Le Clézio to biografia wyjątkowych meksykańskich artystów, jednak biografia oszczędna, pobieżna, dobra jako początek znajomości z parą malarzy. Ci, którzy już coś wiedzą o "słoniu i gołębicy" mogą się poczuć rozczarowani. Książka pozostawia niedosyt. Niewątpliwie największą zaletą tej biografii jest jej elegancja, elegancja języka i takt z jakim francuski noblista pisze o trudnych intymnych sprawach. 

Historia miłości Diega Rivery i Fridy Kahlo rozpoczyna się w 1923 r., książka Le Clézio obejmuje więc okres od 1923 r. do 1953 r. do samobójczej śmierci malarki i widać wyraźnie, że jej podstawą są w większości listy i wspomnienia Fridy. Wątki miłosne i osobiste są nakreślone wyraźnie z jej punktu widzenia, natomiast kontekst historyczny i komentarze dotyczące sztuki bazują głównie na wywiadach, których nader chętnie udzielał Diego. Życie, sztuka i polityka splatają się i w życiu bohaterów i w książce Le Clézio, dzięki czemu jest to wartościowa biografia, a nie plotkarsko - romansowe czytadełko jakich ostatnio wiele.

Jeśli nie wie się nic, bądź niewiele o twórczości Diego Rivery i Fridy Kahlo warto sięgnąć po tę książkę, najlepiej wspomagając się internetem, bo obrazów malarzy tu jak na lekarstwo, choć się o nich wspomina.  

Autor: Jean-Marie Le Clézio
Tytuł: Diego i Frida
Tłumaczenie: Katarzyna Bartkiewicz
Wydawnictwo: PWN
Rok wydania: 2010

Nokturny. Pięć opowiadań o muzyce i zmierzchu, Kazuo Ishiguro

"Nokturny" Kazuo Ishiguro to 5 opowiadań utrzymanych w spokojnej, choć ciemnej tonacji, których bohaterami są muzycy. Każde z tych opowiadań przypomina filmową etiudę o wyraźnie melancholijnej tonacji, podobnie jak w gatunku muzycznym, do którego nawiązuje tytuł zboru. 

Tom Ishiguro jest wyjątkowo spójny tematycznie i stylistycznie. Uderza prostota wypowiedzi z przewagą zdań pojedynczych, a dominującym tematem jest we wszystkich opowiadaniach pogoń za sukcesem.

Wszyscy bohaterowie zbioru to muzycy: rozgoryczeni, nieszczęśliwi i stale porównujący się z innymi. Sugestywnie oddana duszna atmosfera sprawia, że czytelnik czeka na katastrofę. Każde z opowiadań to historia o rozczarowaniu i niespełnieniu. Źródłem rozczarowań bywa nie tylko pogoń za sławą, ale i relacje międzyludzkie, których jedynym celem jest osiągnięcie własnych korzyści. Niejako mimochodem pojawiają się pytania o to czym jest sukces, co jest jego miarą i o wartość sztuki jako takiej.

Zakończenia opowiadań nie mają wyrazistych puent, są celowo rozmyte, jakby nic nie było przesądzone i jednoznacznie zamknięte. Równocześnie takie zakończenia sugerują, że czytelnikowi coś uciekło, że czegoś nie zrozumiał. To bardziej zawieszenia, wyciszenia niż zakończenia.  

Autor: Kazuo Ishiguro
Tytuł: Nokturny. Pięć opowiadań o muzyce i zmierzchu
Tłumaczenie: Lech Jęczmyk
Wydawnictwo: Albatros
Data wydania: 2010

Mądrzej, szybciej, lepiej. Sekret efektywności, Charles Duhigg

W jaki sposób wykorzystać naukowe odkrycia dotyczące efektywności w codziennym działaniu? Tego i jakie to odkrycia można dowiedzieć się z najnowszej książki Charlesa Duhigga "Mądrzej, szybciej, lepiej". Autor rewelacyjnej siły nawyku tym razem "prowadzi śledztwo" w sprawie efektywności działania. Z tym że według niego o efektywności nie świadczy wykreślanie kolejnych zrealizowanych punktów planu, a umiejętność dokonywania wyborów. 

Książka Duhigga łączy w spójną całość efekty odkryć z zakresu neurologii, psychologii i ekonomii behawioralnej, dzieląc je na osiem najistotniejszych obszarów, omówionych w osobnych rozdziałach. Jak przystał na rasowego dziennikarza śledczego (a to codzienność autora) Duhigg każdy z rozdziałów rozpoczyna od prezentacji wybranego przykładu, który staje się ilustracją zagadnienia i obiektem analizy równocześnie. Niektóre z tych przykładów są wstrząsające (mimo, że ogólnie znane), jak choćby katastrofa Airbusa A330 z 2006 r. Inne, nie mniej ciekawe, na szczęście kończą się tak szczęśliwie jak disneyowska "Kraina lodu" - także wykorzystana w książce jako "materiał dydaktyczny". Metoda łączenia ciekawego przykładu i analizy teoretycznej sprawdza się doskonale. Czytelnik z łatwością zapamiętuje prezentowane techniki planowania np. SMART czy też metodę badania naukowego z jedną zmienną.

Przystępny język i dobrze dobrane przykłady są kluczami do sukcesu książki i naszego, bo zawarte w książce informacje przyswajamy momentalnie. Pozostaje je tylko wprowadzić w życie, a to jest ze wskazówkami Duhigga łatwe.

Autor: Charles Duhigg
Tytuł: Mądrzej, szybciej, lepiej. Sekret efektywności
Tłumaczenie: Bernadeta Minakowska-Koca
Wydawnictwo: Wydawnictwo Naukowe PWN
Data wydania: 2016