Dziewczynko, roznieć ogieniek, Martin Šmaus

Wstrząsająca książka. Wyzwala całą gamę emocji, czasem skrajnych, od wściekłości po bezsilną rozpacz. 

"Dziewczynko, roznieć ogieniek"  Martina Šmausa to opowieść o losach Cygana od dzieciństwa po dorosłość. Andrej Dunek to współczesny Everyman, Każdy XX wieku. Każdy, który jest inny, który choć odrobinę różni się od otoczenia.  W jego przypadku ta inność - pochodzenie staje się jego fatum, przesądzając o całym losie. Odwołując się dalej do mitologii można by przyrównać bohatera do Odysa. Obaj są tułaczami, Odys jednak ma dom, ma swoje miejsce na ziemi, ktoś na niego czeka. Dunek to wieczny wygnaniec, który swojego miejsca szuka, stale jest w drodze jak Żyd Wieczny Tułacz, choć ten w niczym, poza pochodzeniem, nie zawinił. Poznaje Pragę i zapadłą wieś w Karpatach, więzienie, szpital psychiatryczny, ciężką pracę, nędzę i żebranie, i szczęście. Przeganiany wędruje z miejsca na miejsce poszukując akceptacji ludzi, przynależności do grupy, domu. Świat jest jednak nieludzki, i to zarówno świat samych Cyganów, jak i Czechów, i świat wsi, i świat miasta. W opozycji do XX wiecznych realiów stoi  mityczny świat górzystego pogranicza trzech krajów, gdzie jesienią czerwienieją buczyny i świat mitycznej przeszłości, wypełnionej muzyką. Zderzenie paskudnej codzienności i patosu znajduje też odbicie na poziomie języka. Obok poetyckich opisów przyrody stoją realistyczne opisy pracy, nędzy, brudu. Metafory zaskakująco często łączą te dwa światy np. kiedy to "dusza wylewa się w muzyce jak czarna woda z pękniętej rury".

Cyganie to we współczesnej Europie trudny temat, wzbudzający wiele emocji. Šmaus ten cygański świat portretuje realistycznie. Nie ma tu łatwej ckliwości, ani czynienia komukolwiek wyrzutów. Doskonale oddaje mentalność Cyganów. W wydarzenia wpleciona jest obyczajowość , pieśni i sposób myślenia bohaterów, zaś bohaterowie są mocno osadzeni w realiach.

"Dziewczynko, roznieć ogieniek" to wieloaspektowe spojrzenie na problem Cyganów, przemian i upadku ich świata. To głęboki i literacko doskonały opis przyczyn i konsekwencji tego upadku.   

Autor: Martin Šmaus
Tytuł: Dziewczynko, roznieć ogieniek
Tłumaczenie: Dorota Dobrew
Wydawnictwo: Książkowe Klimaty
Data wydania: 2013

Głosy Pamano, Jaume Cabre

Doskonała powieść o chorobliwej ambicji i zemście, rujnującej życie. To opowieść o zdradzie, tchórzostwie i bohaterstwie, o trudnych czasach faszyzmu w Hiszpanii. Historia ludzi z górskiej Toreny, wplątanych w mechanizmy wojny domowej i polityki, gdzie człowiek to ledwie trybik w młynach historii, jest rozpięta pomiędzy latami 30. XX wieku, prowadzi przez lata 70. aż po XXI wiek. 

"Głosy Pamano" są skomponowane jak rondo. Wszystkie epizody i główne postaci powracają w kolejnych odsłonach, dzięki czemu prawdę o wydarzeniach i bohaterach poznajemy stopniowo. Motyw przewodni to dzieje Oriola Fontellesa, tchórza i bohatera, oglądane z różnych perspektyw. Imponująca jest galeria żywych, emocjonalnie pełnych pierwszo i drugoplanowych postaci. Poszczególne wątki zostały perfekcyjnie skonstruowane i wzajemnie się uzupełniają i naświetlają przy kolejnym powrocie motywu. O muzyczności powieści decyduje nie tylko kompozycja ronda  ale i cała "orkiestra instrumentów" - bohaterów w tej polifonicznej i achronologicznej  narracji. Wielogłosowość prowadzona jest z żelazną konsekwencją. Czasem nawet w obrębie jednego, wielokrotnie złożonego zdania zmienia się pespektywa narracyjna. Dzięki temu zabiegowi znamy myśli i postawy kolejnych bohaterów - narratorów. Rytmika zdań bliska jest frazie Fuentesa.

Brak tu upragnionej sprawiedliwości dziejowej, tak łatwej i typowej dla miernych powieści.  Zamiast tego czytelnik otrzymuje szereg pytań bez jednoznacznej odpowiedzi na stale istotne pytania: o rolę człowieka w historii, o mechanizmy władzy, o uczciwość, sprawiedliwość, o granice człowieczeństwa, o to jacy naprawdę jesteśmy i w końcu o sens ludzkiego życia, by prawda "o życiu nie sprowadzała się jedynie do pauzy pomiędzy datami na nagrobku". 

Autor: Jaume Cabre
Tytuł: Głosy Pamano
Tłumaczenie: Anna Sawicka
Wydawnictwo: Marginesy
Rok: 2014

Delikatna równowaga, Rohinton Mistry

Wspaniała epicka opowieść, w której losy czwórki głównych bohaterów splatają się z historią Indii. To uniwersalna, a więc ponadczasowa opowieść o "utrzymaniu względnej równowagi, [...] delikatnej równowagi pomiędzy nadzieją a rozpaczą."

Losy krawców: Ishavara i Omprakasha, studenta Menecka i wdowy Diny Dahlal splatają się w 1975 roku, w dniu ogłoszenia stanu wyjątkowego przez Indirę Gandhi. W tle, w historii rodziny Menecka i zaprzyjaźnionego z krawcami Ashrafa, pobrzmiewa podział Indii z 1947 i powstanie Pakistanu. Jednak nawet nieznajomość historii nie zakłóci odbioru powieści, której akcja będzie się toczyć do roku 1984, do czasu zamachu na Indirę Gandhi i zamieszek skierowanych przeciw Sikhom, co też pojawi się w powieści.

Nie tylko tło historyczne zostało dyskretnie wplecione w losy postaci, ciekawe są także wątki obyczajowe: sztywny podział kastowy, aranżowane małżeństwa, nieistniejące w Europie zawody, techniki żebrania. Zdumiewające jest bogactwo szczegółów, realizm opisu przedstawianego świata. Wszystkie wydarzenia wiążą się  w panoramę społeczno-kulturową Indii, przedstawioną bez upiększeń. Książka obfituje w naturalistyczne opisy (slumsów czy kalectwa). Obok nich jednak, a czasem i w nich, piękne metafory. Język powieści idealnie oddaje klimat wydarzeń, nastrój chwili, emocje postaci, co niewątpliwe jest zasługą nie tylko autora, ale i polskiego tłumacza.

Wszyscy bohaterowie, nawet drugoplanowi,  to pełnowymiarowe, żywe postaci, obdarzone przez autora nie tylko pełną biografią, ale i zróżnicowanym językiem, indywidualnym dla każdego. Dialogi w powieści są żywe, dowcipne, naturalne i ani przez chwilę nie rażą sztucznością. Wszechwiedzący narrator pozwala czytelnikowi na pełny wgląd w losy bohaterów i  ich emocje, bo to z perspektywy kolejnej postaci oglądamy Indie. A że postaci te należą do różnych grup, klas, kast i religii, to i obraz jest pełny.  W trakcie ponad sześciuset stronicowej powieści można przywiązać się do postaci tak bardzo, że czytelnik żyje nadziejami  i rozczarowaniami bohaterów.  

Same losy bohaterów w swojej zmienności, ich przemyślenia, prowadzone dyskusje stają się traktatem moralnym. Zderzenie losów Menecka i byłego korektora Valmika to dyskurs filozoficzny. Obaj bohaterowie są ilustracjami odmiennych postaw życiowych, odmiennych filozofii. Meneck, który jako jedyny miał realne szanse na szczęśliwe życie, stał się najbardziej nieszczęśliwą ze wszystkich postaci. Sam Valmik pojawia się w powieści dwukrotnie, raz dyskutując z Meneckiem, drugi, kiedy swoją teorię dotyczącą równowagi między nadzieją a rozpaczą przedstawia Dinie Dahlal. Nieprzypadkowo to jego głos i jego filozofia pojawiają się dwukrotnie w powieści o nieustającej utracie. 

Autor: Rohinton Mistry
Tytuł: Delikatna równowaga
Tłumaczenie: Krzysztof Umiński
Wydawnictwo: Drzewo Babel
Data wydania: 2014

Lato w Baden, Leonid Cypkin

Lato w Baden to fascynująca, prowadzona dwutorowo opowieść o dwu podróżach, dwu różnych osób, w różnym czasie, a jednak ściśle z sobą splecionych.

Jedna to opowieść o podróży, a może raczej pielgrzymce do Petersburga śladami Dostojewskiego. Narracja tej części jest prowadzona w pierwszej osobie i zawiera wyraźne wątki autobiograficzne (o życiorysie autora sporo we wspaniałym posłowiu Susan Sontag). Druga opowieść to prowadzona w 3. osobie historia podróży Dostojewskich do Baden. Pretekstem do snucia drugiej opowieści jest zabrana do pociągu książka: Dziennik Anny Grigoriewny Dostojewskiej. Obie historie przenikają się. Na płaszczyźnie narracji dzieją się równocześnie, bo dzieją się w świadomości pierwszoosobowego narratora. Powieść to zapis jego myśli, skojarzeń, porównań (choćby pociągów, światła czy pogody), retrospekcji i odtwarzanych-wymyślanych losów Dostojewskich. Na jednym planie wszystko jest realne, na drugim wszystko jest fikcją, literacką fikcją zbudowaną na faktach z życia Dostojewskiego i jego drugiej żony Anny. Narracja w tych partiach tekstu jest stale prowadzona w 3. osobie, ale z różnych perspektyw: Anny, Fiodora, czasem ich obojga. Równocześnie jest to powieść rozgrywająca się jakby mimochodem na wielu planach czasowych: w roku 1867, w czasie oblężenia Leningradu, w czasach powojennych. 

Efekt dwutorowości powieści udało się autorowi uzyskać stosując zapis strumienia myśli. Każdy akapit to taka myśl, jedno bardzo długie zdanie, złożone z krótszych, wydzielanych pauzami zamiast kropek. Dzięki temu możliwe jest płynne, niemal niezauważalne przechodzenie od jednego, do drugiego typu narracji, od jednej do następnej płaszczyzny czasowej, od autobiografii autora do wydarzeń z przeszłości. Mimo długości frazy książka nie nuży, to strumień myśli, który porywa czytelnika swoim wartkim nurtem.

Najtrudniej precyzyjnie określić o czym jest powieść Cypkina, nie sposób określić tego jednoznacznie. To, jak już była mowa, autobiograficzny zapis podróży do Petersburga, rozmów z przyjaciółką matki, wspomnienia narratora z okresu studiów i świadectwo fascynacji Dostojewskim. Na planie roku 1867 to opowieść o podróży Dostojewskiego z żoną na Zachód, biedzie, hazardzie, walce o własną godność, walce z upokorzeniem, ale też o miłości - dziwnej, trudnej, niemal nierealnej, bo akceptującej ukochaną osobę bez zastrzeżeń. Czy to tylko fikcja, kreacja i próba wypełnienia luk w biografii wielkiego pisarza? Na ile trafne są te nadpisane nad faktami emocje?

Autor: Leonid Cypkin
Tytuł: Lato w Baden
Tłumaczenie: Robert Papieski
Wydawnictwo: Fundacja Zeszytów Literackich
Data wydania: 2015